Duizenden lijden nog onder 'Tsjernobyl'

De gevolgen van de kernramp in Tsjernobyl - vandaag precies vijf jaar geleden - worden pas nu in volle omvang duidelijk. Het officiele dodental staat op 31; maar sommige schattingen komen tot 15.000. In de zwaar getroffen Sovjet-republieken Oekraine en Wit-Rusland zijn honderdduizenden kinderen ernstig ziek. Miskramen, ernstige geboorteafwijkingen en gevallen van kanker en andere ziekten ten gevolge van de radioactieve neerslag zijn er aan de orde van de dag. Tussen de 120.000 en 150.000 Sovjet-burgers wachten nog steeds op evacuatie. De verwoeste 'eenheid 4' is verpakt in een betonnen omhulsel, maar het resterende deel van de kernbrandstof vormt nog steeds een gevaar. Sovjet-president Michail Gorbatsjov heeft de wereld opgeroepen “materiele en morele steun” te geven, maar de erfenis van Tsjernobyl is nu ook deel geworden van de politieke strijd om de ontmanteling van het socialistische imperium.

KIEV-MOSKOU, 26 APRIL. In het gebouw van het bestuur van de Oekraiense hoofdstad Kiev resideert een van de vele Tsjernobyl-comites en -commissies die de Sovjet-Unie rijk is. Georgi Gotovtsitsj is er de voorzitter van. Hij illustreert in bijna alles waarom er de afgelopen vijf jaar zoveel is mis gegaan met de behandeling van de ramp.

Gotovtsitsj is tot in zijn vezels een communistische apparatsjik die zich zeer langzaam maar desondanks toch een beetje heeft aangepast aan de realiteit.

Het ene moment zegt hij trots dat hij alles weet omdat hij, als energie-ingenieur, vanaf de tweede dag bij de bestrijding betrokken is geweest. Nog geen minuut later geeft hij het geheimzinnige en totalitaire 'ancien regime' van de communistische partij overal de schuld van en verklaart hij geen cijfers te kennen omdat zijn comite nog maar zo kort aan het werk is. Om weer anderhalve minuut daarna zijn eigen verantwoordelijkheid voor de chaos onder het tapijt te vegen met een pleidooi om het verleden nu te vergeten en alleen nog maar naar de toekomst te kijken. Het enige waarin hij erg consequent is, is in zijn verzoek om Westerse steun. Zonder harde valuta gaat het niet.

In dezelfde stad Kiev verblijft op dat moment toevallig echter ook een Zwitserse kernfysicus, verbonden aan een organisatie die zich heeft toegelegd op de door Gotovtsitsj gevraagde hulp. Hij is net een paar weken in Pripjat en omliggende dorpen geweest, het gebied waar precies vijf jaar geleden de eerste fall-out uit de geexplodeerde kernreactor neerkwam.

De chef-arts daar is een 'hoera-figuur', vertelt hij, een vertrouwde partijganger die doet alsof hij alles onder controle heeft en daarom niet echt openstaat voor buitenstaanders uit het Westen. Het maakt de samenwerking er niet makkelijker op. Want, zo zegt de Zwitser, de crux van het stralingsgevaar rondom Tsjernobyl vijf jaar na dato is juist dat je geen globale conclusies kan trekken over de radioactieve doses in het hele gebied, maar eigenlijk elk huis en elk moestuintje met geigertellers te lijf zou moeten gaan. Het heeft indertijd namelijk niet overal in dezelfde intensiteit isotopen geregend. Op de ene vierkante meter kan je nu daarom een hoge besmetting aantreffen, terwijl op de andere weinig aan de hand is.

Dat probleem lost zich niet op door geld vrij te maken op de begroting, zoals de communistische partij (CPSU) deed op haar 28ste partijcongres afgelopen zomer, door televisie-marathons te organiseren, zoals de Oekraiense omroep vandaag de hele dag doet, door seminars te houden met ex-wereldkampioen schaken Anatoli Karpov, zoals eergisteren gebeurde, of door “materiele en morele steun” toe te zeggen zoals president Michail Gorbatsjov in een “oproep” tot de hele wereld gisteravond heeft gedaan.

Niettemin zijn deze activiteiten van de officiele circuits wel een signaal. Het illustreert dat de tijd van het optimisme over de consequenties van de ramp ook in de verantwoordelijke kringen op zijn einde aan het lopen is. Langzaam maar zeker zijn de feiten, ook via de autoriteiten, naar buiten aan het komen. In de woorden van partijgenoot Gotovtsitsj: “De staat heeft veel fouten gemaakt. Dat was het gevolg van ons totalitaire bestuur. Er werd niet gecoordineerd en ondanks de glasnost bleef het regime van geheimhouding bestaan. We zijn te laat geweest. Met als gevolg dat we nu kampen met psychologische gevaren omdat de mensen de reele gevaren niet kennen”.

Hoeveel dodelijke slachtoffers er zijn gevallen is desondanks nog altijd een punt van heftige twist. Volgens de overheid zijn 31 mensen in de omgeving van de centrale omgekomen. Maar in dat getal gelooft bijna niemand. De kernfysicus Vladimir Tsjernoesenko onthulde onlangs bijvoorbeeld dat er op zijn minst zevenduizend en misschien wel tienduizend soldaten en andere schoonmakers, die net als hij vijf jaar geleden naar het rampgebied werden gestuurd, aan de straling zijn bezweken. Een aantal dat niet uit de lucht komt vallen, gelet op de in totaal 500.000 tot 600.000 mensen die in 1986 bij het opruimen zijn ingeschakeld zonder dat voldoende voorzorgsmaatregelen waren getroffen.

Bovendien gaat dit geflatteerde aantal van 31 voorbij aan de gevolgen op langere termijn. In totaal zijn er na de ramp 135.000 burgers uit het gebied geevacueerd. Dat was veel te weinig. Niet alleen indertijd bestond het plan om de hele miljoenenstad Kiev te evacueren, nog altijd zijn er plannen om dorpen en steden rondom Tsjernobyl ten langen leste te ontruimen. Tussen de 120.000 en 150.000 wachten daar anno 1991 nog altijd op. Dat zegt op zichzelf al genoeg.

Ex-premier Vitali Masol van de Oekraine, die vorig najaar onder druk van studentenprotesten de laan werd uitgestuurd, verklaarde toen hij nog in functie was bovendien dat er in de eerste dagen na de ramp in een omtrek van ongeveer vijftig kilometer van de centrale maar liefst 150.000 mensen waren besmet met de jodium-131-uitstoot en dat die vervolgens allemaal last hebben gekregen van verstoorde schildklieren.

Onder hen zouden volgens Masol zestigduizend kinderen zijn. In zijn geheel zouden, aldus de Oekraiense ambassadeur bij de Verenigde Naties (de Sovjet-republiek heeft daar een eigen vertegenwoordiging), 380.000 kinderen ernstig ziek zijn. En dan wordt voor het gemak het aantal miskramen of ernstig gehandicapt ter wereld gekomen baby's, met bijvoorbeeld zwemvliezen als voetjes en slechts een arm, vergeten. In Wit-Rusland, de deelstaat die nog zwaarder besmet is geraakt dan de Oekraine omdat de wind die bewuste dag vanuit het zuidoosten kwam, gaat men er in ieder geval van uit dat twintig procent van de bevolking van ruim tien miljoen op een of andere manier te lijden heeft onder de gevolgen van de ramp.

En of dat allemaal nog niet genoeg is, is er ook nog geen eind van de oorzaken in zicht. Ten eerste draaien er nog altijd drie andere reactoren van het beruchte type dat vijf jaar geleden als gevolg van “menselijk falen” ontplofte maar volgens deskundigen structureel niet deugt. In centrale nummer 'drie' van het Tsjernobyl-complex was het 10 januari van dit jaar even mis. De reactor moest toen bijna een dag worden stilgelegd “wegens een behandelingsfout”, nagenoeg dezelfde formulering die werd gebruikt om de ramp van 26 april 1986 te verklaren en leidde tot de strafrechtelijke veroordeling van de drie mannen die toen verantwoordelijk waren voor het volledig uit de hand gelopen experiment in de centrale. Ten tweede blijkt de 'sarcofaag'

van zeventigduizend ton metaal en beton die om de verwoeste reactor is gebouwd, niet te voldoen. Het omhulsel lekt nu al.

Het parlement van de Oekraine heeft onlangs dus bij wijze van voorzorg besloten dat alle drie de resterende centrales nu binnen vier jaar dicht moeten. Maar of zo'n besluit binnen zijn competentie valt, is de vraag. Het ministerie voor kernenergie in Moskou voelt daar hoe dan ook niets voor, omdat het dan zou toegeven dat een hele generatie centrales rijp is voor de schroot. “Je sluit kerncentrales niet door een knop om te draaien, dat is een zeer langdurig proces”, aldus Gotovtsitsj.

Zoals met bijna alles in de Sovjet-Unie is aldus ook de erfenis van Tsjernobyl deel geworden van de heftige politieke strijd die nu om de ontmanteling van het socialistische imperium wordt gevoerd.