Tijd van subtiel geschipper was voorbij

MOSKOU, 25 APRIL. Nog tijdens de voorbereidende ochtendvergadering van het politburo koos Joeri Prokofjev gisteren eieren voor zijn geld, en ook al snel werd het de 23 overige leden van het hoogste politieke orgaan van de communistische partij duidelijk dat er nu even geen ruimte was voor gescharrel.

Dinsdag had Prokofjev, leider van de Moskouse partij-organisatie en als zodanig de belangrijkste representant van de 'basis' in de hele partij, op een vergadering van het hoofdstedelijke gewest nog subtiel geschipperd.

Hij stond toen tussen de politieke lijn van de top in het Kremlin, waar hij zelf ook deel van uitmaakt, en de woede van zijn eigen afdelingen in Moskou die onbeschroomd vaststelden dat de hele partijleiding niet langer deugt.

Prokofjev lostte het dilemma dinsdag aldus op. Gorbatsjov was “besluiteloos”, zo zei de hoofdstedelijke partijchef, en daarmee brengt hij schade toe aan het “gezag van de partij”. Goed, Gorbatsjov diende thans nog niet af te treden, maar moest nu toch wel voor de laatste maal worden gewaarschuwd.

Als hij nu geen “bijzondere maatregelen” zou nemen, zou hij “het morele recht op zijn twee posten (president en secretaris-generaal) verliezen”, aldus de slotresolutie die eergisteren in de Moskouse partijcentrale om de hoek bij het Centraal Comite zelf werd aangenomen.

Gistermiddag was dezelfde Prokofjev een van de eersten die na de aanvallende openingsrede van de Gorbatsjov op de plenaire zitting van het 'partijparlement' het spreekgestoelte beklom. Alleen premier Valentin Pavlov, sinds het fiasco van zijn roebelsanering en het drama van zijn prijsverhogingen nu in de hoek vertoevend waar de klappen vallen, de Oekraiense partijchef Stanislav Goerenko en een Kazachstaanse communist waren hem voorgegaan. En dat was een signaaltje dat hij de machtsverhoudingen inmiddels had getaxeerd.

Want, zo weet iedere vergadertijger, er zijn over het algemeen maar twee momenten echt belangrijk: het begin van de vergadering, waar de toon kan worden gezet, en het einde, als de conclusies moeten worden getrokken. Van een grootscheepse aanval op Gorbatsjov, oogluikend gadegeslagen door diegenen die wellicht zelf te paard zouden willen, kon vanaf dat moment geen sprake meer zijn.

Pag. 5: .

Centraal Comite praat niet over partijleider

In het politburo waren 's morgens de kaarten al geschud. Geen van de 24 leden zag heil in een ontslag van Gorbatsjov als partijleider. In het Centraal Comite werd het voorstel door deze en gene nog wel gelanceerd. Maar de meerderheid voelde er niets voor. Gorbatsjov mocht blijven zitten. Pavlov zou de kop van Jut worden. Want dat zijn economische hervormingsbeleid een storm van kritiek zou uitlokken, stond vast. Eigenlijk is links en rechts in de Sovjet-Unie het namelijk over maar een ding echt eens: dat de resultaten van zijn beleid tot nu toe vanuit sociaal oogpunt een ramp zijn.

Bovendien stond Pavlov na de openingsrede van Gorbatsjov ook enigszins alleen. Niet dat de partijleider zich van zijn premier distantieerde.

Maar van openlijke en warmbloedige steun was in zijn rede ook geen sprake. Gorbatsjov zei alleen te “hopen dat het plenum de inspanningen van het kabinet zou ondersteunen”. Het ging Gorbatsjov al gisteren niet meer om de formele agenda. Hij vocht voor zichzelf.

Sterker, impliciet maakte Gorbatsjov duidelijk dat hij in het kader van zijn balanceeract dezer dagen weer op zijn centrum-linkse been staat. Hij hield een warm pleidooi voor de overeenkomst die hij, Jeltsin en de leiders van de andere acht min of meer loyale Sovjet-republieken dinsdag hebben gesloten. In detail hebben Gorbatsjov en Jeltsin eergisteren weliswaar nog niet veel geregeld.

Maar dat het compromis tussen deze twee mannen niet zomaar verenigbaar is met het anti-crisisprogramma van Pavlov is evident. De tien regeringsleiders maakten bijvoorbeeld gewag van nieuwe onderhandelingen tussen de republieken over hun economische beleidsvrijheid, een nieuwe grondwet en nieuwe verkiezingen. Het beleidsplan van Pavlov daarentegen is strikt centralistisch van aard, is een poging om de centrale overheid een ijzeren greep te geven op met name de valutakas van de staat en heeft zoveel sociale repercussies dat verkiezingen voor het einde van het jaar slechts een suicidaal effect zouden hebben.

Met zijn tactische trucs heeft Gorbatsjov het Centraal Comite uiteraard nog niet verslagen. Via de band zal op het plenum duidelijk worden hoeveel ruimte Gorbatsjov wordt gegund voor zijn opening naar centrum-links. Het is immers niet de eerste keer dat de president het compromis zoekt met Jeltsin om vervolgens toch weer de andere kant van de macht op te lopen. Pas als alle toespraken in het Centraal Comite bekend worden - het plenum vergadert achter gesloten deuren - is iets te zeggen over het politieke spectrum waarbinnen Gorbatsjov mag blijven opereren.

    • Hubert Smeets