De schijnheilige gans

De onfatsoenlijke vrouw. Regie: Ben Verbong. Met: Jose Way, Huub Stapel, Coen van Vrijberghe de Coningh, Theo de Groot, Marieke van Leeuwen. In 40 theaters.

Een tijdlang circuleerde het gerucht dat Ben Verbong druk bezig was met een filmscenario naar Flauberts roman Madame Bovary. Onaannemelijk leek dit allerminst. Tot nu toe tekenen twee van zijn drie films portretten van vrouwen die het niet opbrengen zich te conformeren aan hun milieu. Ze weigeren te voldoen aan algemene verwachtingen, ze verkiezen hun strikt eigen ideeen te volgen over de invulling van hun leven. Emma Bovary zou een geslaagde kraal kunnen zijn in dit snoer.

Voorbestemd om Echtgenote en Moeder te zijn, voortgedreven door verlangen naar een groots bestaan en naar het gezelschap van een ideaal-mannelijk minnaar. Bepaald door de negentiende-eeuwse zeden, maar gekweld door een zelfde onrust als de hoofdpersonen in Verbongs films Het meisje met het rode haar en De Kassiere. En door Gustave Flaubert al voorzien van de psychologische diepgang die vooral Verbongs 'kassiere' pijnlijk miste.

De onfatsoenlijke vrouw heet de nieuwste film van Ben Verbong en hij vertelt opnieuw over een vrouw en haar verlangen naar Anders en Meer.

Ze verschilt in die zin van haar voorgangsters dat ze geen meisje is, maar een duidelijke Mevrouw, residerend in een villawijk. Een oersaaie buurt, maar ook weer zo chic dat de zon er altijd alles baadt in rijk, geelgouden licht.

Toch een Madame Bovary? Ze heet Emilia. Dat is bijna Emma, dus je zou het wel denken, helemaal wanneer de naam van haar man Charles blijkt te zijn en Leon de naam van haar minnaar.

Het heeft er alle schijn van dat met deze film een poging is gedaan om Flauberts Emma samen met haar tegenspelers per tijdmachine te lanceren en over te planten van het Franse platteland uit de vorige eeuw naar een dure buurt in midden-Nederland in 1990. Onderweg hebben ze al het eigene moeten afleggen. Niets wat ze bezaten aan karaktertrekken en beweegredenen mochten ze behouden, want dat was te zeer verbonden met hun milieu en tijd. En dus: nee. De onfatsoenlijke vrouw heeft, afgezien van die drie namen, geen spat te maken met Flauberts roman.

De bedoeling van De onfatsoenlijke vrouw is te laten zien, hoe er naast oprechte liefde voor de beminde partner ook ruimte zou kunnen zijn voor pure passie voor een passant. Daartoe zien we Emilia smachtend rondhangen, we zien haar kwijnen in weelderig uitgelichte, luxueuze decors en loom-languissante camerabewegingen. Die vormgeving echoot het werk van Italiaanse cineasten als Marco Bellocchio, Bernardo Bertolucci en, meer in de verte, Luchino Visconti, maar hier pakt het al te smaakvol uit. Het is meer mooi dan veelbetekenend. Niet worden er sfeer en gemoedstoestanden begeleid, licht en camera maken er de dienst voor uit. Vooral wanneer ze erotische spanning moeten ondersteunen - en daar draait deze film om - blijkt hun elegantie leeg: dan buigt de vale mise-en-scene van de verleidings- en vrijscenes dubbel onder hun gewicht.

Emilia's onrust vindt een bedding in de brutale verleidingskunsten van een uit het niets opduikende man. Dat was spannend geweest als het zomaar een man betrof, een onopvallende doorsnee-persoon wiens aantrekkingskracht ze zelf niet zou kunnen verklaren en haar man al helemaal niet. Maar nee, de kat wordt op het spek gebonden, want het is Huub Stapel als bink in een glanzende zwarte Alfa Romeo. Stapel doet er alles aan om zijn personage wat mysterie te verlenen, hij probeert 'm bijvoorbeeld onsympathiek te laten zijn. Maar wat er niet in zit, kan niemand er uithalen, ook niet een ervaren acteur. Wat dat betreft heeft de vrouw die Emilia moet spelen het nog zwaarder. Om haar in te vullen koos Verbong Jose Way. Haar kun je onmogelijk verwijten dat ze haar personage niet intrigerender wist te maken, want ze is een niet professionele actrice en ze mist eenvoudig de benodigde acteer-technische verworvenheden. Zo gaat de door haar ingesproken voice over, die de soms duistere ontwikkelingsgang van de film nader moet verklaren, ten onder aan haar gebrek aan stembeheersing. Van echtgenoot Charles (Coen van Vrijberghe de Coningh) viel helemaal niets te maken. Charles bestaat en heeft een beroep waar hij een fors salaris mee verdient. Meer komen we van hem niet te weten.

Niet gehinderd door een vermogen tot relativeren en zonder gevoel voor humor zoekt het duo blinde passie in een escalerend spel van een wederzijds toegeven aan erotische hersenspinsels, die allengs sterker neerkomen op de vernedering van de ander. Dat verloopt tot beider tevredenheid, zelfs wanneer de man op botte wijze niet voldoet aan een door Emilia gekoesterde fantasie. Zij bedacht iets waarbij zij niet alleen zou mogen kijken hoe hij zich overgeeft aan een andere vrouw, maar waarbij hij ook het risico loopt om betrapt te worden met zijn broek op zijn knieen. Hij vervormt haar wens naar eigen voorkeur - hij de agressor, zij het slachtoffer - en zij, gansje, heeft dat niet door. Of fingeert ze, trouw hondje, dat ze die verdraaiing aangenaam vindt?

Hun spel loopt stuk wanneer de door henzelf opgestelde regels worden geschonden. De film ook. Emilia balkt dat haar affaire niets te maken heeft met haar gevoelens voor haar wettige echtgenoot. Verbong wil dat we dat geloven, maar hij maakte zelf allang duidelijk dat ze liegt.

Hij toonde scene na scene aan dat haar onrust juist alles te maken heeft met Charles' degelijkheid en zijn gebrek aan fantasie.

En zo gaat een film over de bewuste keuze voor lust en sensualiteit onbedoeld over de schijnheiligheid van een verwend schepseltje.

    • Joyce Roodnat