Shell Zuid-Afrika: sancties hebben geen zin meer

KAAPSTAD, 24 APRIL. Een half jaar geleden pleitte hij er nog voor de internationale sancties tegen Zuid-Afrika niet te snel op te heffen. Nu roept hij de wereld op de strafmaatregelen zo snel mogelijk ongedaan te maken.

“Een half jaar geleden dacht een aantal mensen dat het proces van politieke hervormingen nog stuk zou kunnen lopen. Maar nu zijn we in een situatie beland dat er geen weg terug is. De laatste apartheidswetten worden deze zomer uit de boeken geschrapt. Dan is apartheid dood en hebben sancties geen enkele zin meer.”

John Gibson Kilroe (56), bestuursvoorzitter van Shell Zuid-Afrika, praat zacht maar gedecideerd. Hij maakt een wat gereserveerde indruk en is in zijn doen en laten minder uitgesproken dan zijn voorganger John Wilson, een bekende persoonlijkheid die de controverse niet schuwde.

Kilroe, een Engels sprekende Zuidafrikaan, werd begin 1989 van Shell Nederland naar Shell Zuid-Afrika overgeplaatst. Hij heeft dus de grote omwenteling van nabij meegemaakt - de opkomst van De Klerk, de vrijlating van Mandela, de legalisering van het Afrikaans Nationaal Congres, de afschaffing van belangrijke apartheidswetten, de geleidelijke opheffing van sancties.

De topman van Shell Zuid-Afrika erkent dat de sancties “een rol” hebben gespeeld bij het besluit van de regering om apartheid af te schaffen. Maar hij wil liever niet veel over het effect van de strafmaatregelen zeggen.

De economische sancties moeten volgens Kilroe snel worden afgeschaft omdat het land dringend buitenlandse investeringen nodig heeft voor de zo noodzakelijke economische groei. “Economische groei is nodig om tot vreedzame politieke veranderingen te kunnen komen”, zegt hij.

Zuid-Afrika verkeert sinds anderhalf jaar in een economische recessie (het bruto nationaal produkt verminderde vorig jaar met 1 procent, per hoofd van de bevolking met ten minste 3,5 procent) en kampt met een snel groeiende werkloosheid (de schattingen lopen uiteen van enkele miljoenen werklozen tot meer dan 7,5 miljoen van de totaal 37,5 miljoen inwoners).

Als geen ander bedrijf vormde Shell de afgelopen jaren het mikpunt van de wereldwijde anti-apartheidsbeweging. Protestdemonstraties, consumentenboycots en vernielingen van benzinestations waren aan de orde van de dag. Maar met de politieke hervormingen van De Klerk is de luidruchtige kritiek op Shells aanwezigheid in Zuid-Afrika geleidelijk aan verstomd.

Kilroe voelt geen rancune, of is gewoon te veel diplomaat om rancune te tonen. Hij wil het naderende einde van apartheid en het opheffen van de sancties niet uitleggen als een winst van Shell op de critici.

“Nee, ik wil het niet in die woorden stellen. Laat ik alleen zeggen dat we blij zijn dat we gebleven zijn. We hebben altijd geloofd dat we een bijdrage zouden kunnen leveren aan de veranderingen in dit land, hoe klein die bijdrage ook was. We zijn erg blij dat we nu in de positie verkeren dat we hier nog zijn en dat we vanaf hier kunnen helpen. Want dit land heeft enorm veel hulp nodig.”

Shell Zuid-Afrika ondervindt zelf al de positieve gevolgen van het opheffen van sancties. Het besluit van de Europese Gemeenschap, eind vorig jaar, om het verbod op nieuwe investeringen niet door te voeren, geeft Shell meer financiele armslag. “We werden in onze groei beperkt. We moesten onze ontwikkeling financieren binnen onze eigen kasstroom. We konden geen beroep doen op ons moederconcern. Nu het verbod niet doorgaat zijn we weer een normale dochteronderneming van Koninklijke Shell-Groep en zullen we net zoals elke andere dochter worden behandeld.” Kilroe verwacht dat Shell Zuid-Afrika bij Koninklijke Shell-Groep zal aankloppen voor financiele ondersteuning indien de Zuidafrikaanse economie weer aantrekt.

Bedrijven die zich in verband met apartheid hebben teruggetrokken uit Zuid-Afrika zullen er volgens Kilroe nog een harde dobber aan hebben om terug te keren. “Vooral de ondernemingen die hun Zuidafrikaanse dochters indertijd tegen afbraakprijzen hebben verkocht zullen het lastig vinden zich te vestigen in deze concurrerende markt.”

Berichten als zouden niet alle buitenlandse investeerders die indertijd de aftocht bliezen, zich daadwerkelijk hebben teruggetrokken, zijn bij Kilroe bekend. “Als die bedrijven weer kunnen en willen terugkomen, zullen we snel genoeg merken of ze inderdaad nog belangen in Zuid-Afrika hebben aangehouden.”

Shell heeft in Zuid-Afrika veel goeds proberen te doen, vertelt Kilroe. “We hebben erg veel gelobbied voor veranderingen. We hebben gelobbied bij de regering. Ik persoonlijk heb de zaken besproken met president De Klerk. We hebben ministers gevraagd wetten te veranderen.

We hebben op veel manieren de grenzen van de wet verlegd. We hebben bij voorbeeld mensen gehuisvest in plaatsen waar ze volgens de groepsgebiedenwet eigenlijk niet zouden behoren te worden ondergebracht. We hebben rechtszaken aangespannen. En we hebben protesten aangetekend zodra we zagen dat mensenrechten werden aangetast.''

Shell kwam daarbij naar eigen zeggen meerdere malen in aanvaring met de Zuidafrikaanse regering. “In deze maatschappij heb je voortdurend conflict met allerlei soorten belangengroepen.” Zo krijgt Shell volgens Kilroe tegenwoordig zelfs dreigementen binnen van rechtse Zuidafrikanen die vinden dat het bedrijf te veel voor de zwarten doet.

Maar het kreeg laatst ook de wind van voren van Inkatha-leider Buthelezi die vond dat Shell in zijn sociale programma te veel het rivaliserende Afrikaans Nationaal Congres voortrekt. “Ja, we hebben voortdurend aanvaringen. Mensen worden boos omdat ze denken dat we ons met politiek bezig houden. Maar daar proberen we ons juist verre van te houden. We proberen alleen maar respect voor mensenrechten te steunen. En dan krijg je de een die vindt dat we het ANC te veel helpen, de ander dat we de communisten te veel steunen. Het is een moeilijke, complexe samenleving.”

Kilroe zegt regelmatig met het ANC te spreken over economie. Hij wil over die besprekingen weinig zeggen, behalve dan dat het ANC veel over herverdeling van de welvaart spreekt zonder daarbij aan te geven hoe de economie van het land moet groeien. “Tussen groei en herverdeling moeten ze nog een juiste balans vinden.” Op de vraag of Shell zich straks alsnog uit Zuid-Afrika terug zal trekken als blijkt dat het ANC enkele van zijn meer radicale economische denkbeelden (nationalisatie, forse belastingverhoging) in praktijk gaat brengen, geeft Kilroe geen direct antwoord. “Dat is een theoretische vraag. We moeten maar wachten en kijken wat er gaat gebeuren. Maar we zijn en blijven een commerciele onderneming. We wegen de winsten en de risico's, waar we ook zijn. Zuid-Afrika is geen uitzondering.”

Shell is de laatste jaren druk in de weer om zich voor te bereiden op het Nieuwe Zuid-Afrika zonder apartheid. Kilroe is daar ook zichtbaar trots op. “Ik ben erg blij te kunnen zeggen dat we net onze eerste zwarte hebben opgenomen in de raad van bestuur.” (Bij het bedrijf werken ongeveer 4.000 mensen waarvan circa 2500 zwarten. Shell heeft zich als doel gesteld tegen het einde van volgend jaar 20 procent zwarten in leidinggevende posities te hebben. (In 1980 werd nog slechts 7 procent van alle posities in het midden- en hogere kader door zwarten bekleed.) Kilroe weet niet of de oliemaatschappij met die 20 procent voorop loopt. “Ik geloof ook niet dat dat belangrijk is.

Wat van belang is, is dat we het profiel van de onderneming in overeenstemming brengen met het profiel van de samenleving.'' Shell Zuid-Afrika heeft wat dat betreft nog een lange weg te gaan. Van de totale bevolking is 75 procent zwart.

    • Geert van Asbeck