Aan vooravond van cruciale zitting Centraal Comite communistische partij; Gorbatsjov en Jeltsin bereiken akkoord

MOSKOU, 24 APRIL. Aan de vooravond van de cruciale plenaire zitting van het Centraal Comite van de communistische partij hebben Sovjet-president en partijleider Michail Gorbatsjov en diens Russische tegenstrever Boris Jeltsin gisteren de eerste stappen gezet op weg naar een nieuwe centrum-linkse coalitie.

Terwijl gisteren de Opperste Sovjet met onverwacht grote meerderheid instemde met het 'crisisplan' van Gorbatsjovs premier Valentin Pavlov, bereikten in een villa buiten Moskou Gorbatsjov zelf, Jeltsin en de politieke leiders van acht andere Sovjet-republieken op een zitting van de 'federatieraad' politieke overeenstemming over een aantal eerste maatregelen ter stabilisatie van de 'crisistoestand' in het land.

Centraal daarin staan een snelle uitwerking en ondertekening van een nieuw unieverdrag en een nieuwe grondwet, verkiezingen van de daarin gecreeerde nieuwe federale machtsorganen, extra compensaties voor de prijsverhogingen voor de laagste inkomensgroepen, afschaffing van de omzetbelasting van vijf procent op primaire levensbehoeften, beeindiging van de 'oorlog der wetten' die effectief bestuur onmogelijk maakt en een oproep aan de mijnwerkers en andere arbeiders hun politieke gemotiveerde stakingen te beeindigen.

Van het centralistische anti-crisisprogramma van premier Valentin Pavlov dat gisteren in hoofdlijnen door de Opperste Sovjet van de unie is goedgekeurd, wordt in de verklaring van de tien presidenten geen gewag gemaakt. De tekst suggereert dat het centrum en de republieken alsnog zullen gaan onderhandelen over de onderlinge economische en bovenal financiele verhoudingen. De aankondiging dat er zes maanden na het afsluiten van het nieuwe unieverdrag verkiezingen worden gehouden, zou bovendien kunnen betekenen dat de federatieraad het eens is geworden over de ontbinding van het parlement van de unie, alsmede over het aftreden van Gorbatsjov als indirect gekozen president.

Van belang is eveneens dat de zes weerspannige republieken, Estland, Letland, Litouwen, Moldavie, Georgie en Armenie, die alle hoe dan ook uit de Sovjet-Unie willen treden, het “recht” krijgen “zelfstandig te beslissen over hun aansluiting bij het unieverdrag”. Wel hebben de negen overblijvende republieken hen in de verklaring duidelijk hebben gemaakt dat ze bij uittreden ook buiten de voordelen van de gemeenschappelijke markt vallen. Deze zes deelstaten ontbraken gisteren bij de federatieraad.

Pag. 6: .

Akkoord Gorbatsjov en Jeltsin

De gezamenlijke verklaring heeft bovenal politieke betekenis. Het is voor het eerst sinds de gebeurtenissen in Litouwen begin dit jaar dat Jeltsin zelf zich op een bijeenkomst van de federatieraad liet zien.

Tot nu toe liet hij de honneurs van Rusland steeds waarnemen door zijn 'tweede man' Chasboelatov, om vervolgens afstand te nemen van de eventuele besluiten. Sinds het parlement van Rusland hem begin deze maand een groot aantal presidentiele volmachten verschafte en in principe instemde met de installatie van een Russisch presidentschap heeft Jeltsin zijn polariserende houding jegens de centrale staatsleiding van Gorbatsjov grotendeels laten varen.

De verklaring is niet alleen door Gorbatsjovs concurrent Jeltsin ondertekend maar ook door premier Fokin van de Oekraine (na Rusland de tweede deelstaat van de Unie) en de presidenten van Kazachstan, Azerbajdzjan en de andere islamitische centraal-Aziatische republieken.

Het moment waarop Gorbatsjov tot een vorm van overeenstemming is gekomen met zijn 'collega's' in de republieken is eveneens van betekenis. Het akkoord is tot stand gekomen precies op het moment dat een groot aantal lokale en regionale partijleiders zich juist opmaakte voor de zitting van het Centraal Comite van vanmiddag waar een forse aanval op Gorbatsjov moet worden ingezet. Her en der zijn stemmen opgegaan om hem te beroven van zijn partijfuncties.

Tot begin deze week lieten niet de belangrijkste partij-organisaties dergelijke geluiden horen maar min of meer 'provinciale' afdelingen als die in Kiev en een enkele onderafdeling in Moskou. Nu blijkt echter dat ook de Moskouse partij-afdeling, nog altijd de belangrijkste in het land, in haar geheel Gorbatsjov de wacht heeft aangezegd. Ter voorbereiding van het plenum van vandaag hebben de hoofdstedelijke communisten gisteren een verklaring aangenomen waarin Gorbatsjov in zijn beide functies wordt bedreigd. “Het is de plicht van de president, van de communist Gorbatsjov, om onmiddellijk maatregelen te nemen ter garantie van de overleving van het land.”

Doet hij dat niet dan “verliest de leiding van de partij en van de staat de steun van de communisten en ontzegt hij zich het morele recht om zijn functies te behouden”.