Alleen de macht van de straat zal Mobutu kunnen tegenhouden

NAIROBI, 23 APRIL. De democratiseringsgolf die al ruim een jaar over franstalige Afrikaanse landen gaat, heeft Zaire in grote chaos gedompeld. Het regeringsapparaat valt uiteen en de staat is bankroet. De verdeelde oppositie probeert de groeiende onvrede te gebruiken om een front te vormen tegen president Mobutu. Voor gisteren en vandaag hebben twee oppositiepartijen een algemene staking uitgeroepen. Zij eisen het onmiddellijke aftreden van Mobutu. Hoewel de autoriteiten op het ergste voorbereid waren, leken de inwoners van Kinshasa gisteren op de eerste stakingsdag nauwelijks gehoor te geven aan de oproep van de oppositie.

Op 4 december komt een einde aan Mobutu's ambtstermijn. Voor die datum dient een referendum te worden gehouden over een nieuwe grondwet, evenals verkiezingen. Mobutu zal alles op alles zetten om de verkiezingen te winnen. Alleen de macht van de straat, en in mindere mate het leger, zullen hem kunnen tegenhouden.

Mobutu, sinds 1965 aan het bewind, heeft altijd verkondigd tijdens zijn levensdagen geen tweede politieke partij te zullen toelaten.

Grote verbazing volgde dan ook toen hij precies een jaar geleden, op 24 april het monopolie van zijn Volksbeweging voor de Revolutie (MPR) opgaf en het meer-partijensysteem introduceerde. Mobutu's plan was om drie partijen toe te laten, een gematigde en een conservatieve vleugel van zijn MPR en de in 1982 illegaal opgerichte Unie voor de Democratie en Sociale Vooruitgang (UDPS), geleid door Etienne Tshisekedi.

Mobutu heeft zich een genie getoond in het tegen elkaar uitspelen van zijn tegenstanders en het opkopen van oppositieleiders. Huidige oppositievoormannen als Tshisekedi en Nguza Karl I Bond waren vroeger - soms tegen wil en dank - naaste medewerkers van de president. Mobutu's plan met het drie-partijensysteem was om zijn alles overheersende positie in het land te handhaven. Op de straten van de hoofdstad Kinshasa werd deze politieke zet daarom schertsend 'de introductie van het multi-Mobutisme' genoemd.

Zijn opzet mislukte. Als gevolg van de aankondiging van het meerpartijensysteem veranderde Zaires politieke landschap ingrijpend.

De deksel was van de ketel, de bevolking toonde geen vrees meer. Zesenzestig politieke partijen hebben zich inmiddels aangemeld, waarvan er 58 werden geregistreerd. De politieke druk was te groot geworden, Mobutu liet alsnog alle politieke partijen toe.

Opnieuw zet Mobutu de gebeurtenissen naar zijn hand, de oppositie blijkt nu hopeloos verdeeld. Mobutu hielp zelf ook een paar oppositiepartijen oprichten, om de verwarring nog wat te vergroten.

In het ruim 36 miljoen zielen tellende Zaire leven tweehonderd verschillende etnische groepen. In het immens grote land met zijn rudimentaire infrastructuur weten sommige stammen veelal niet af van elkaars bestaan. Eenheid valt ver te zoeken. Voor de financieel krappe oppositiepartijen blijkt het een vrijwel onbegonnen zaak om de bevolking te bereiken en te verenigen. Hoewel op uiterst corrupte wijze en met harde hand, is alleen Mobutu erin geslaagd de natie bijeen te houden.

De voornaamste oppositiepartijen zijn de UDPS van Tshisekedi die veel steun ondervindt van de Maluba-stam, de Unie van onafhankelijke federalisten en republikeinen (UFERI) van Nguza Karl I Bond die afkomstig is uit de provincie Saba, en de Sociaal-Christelijke Democratische Partij (PDSC) van Joseph Ileo. Mobutu benoemde vorige maand een nieuwe regering onder premier Mulumba Lukoji. De meeste nieuwe ministers blijken afkomstig uit de stamgebieden waar deze oppositiepartijen hun steun vandaan halen. Ook enkele kleinere oppositiepartijen leverden ministers aan de nieuwe regering.

Mobutu reisde de afgelopen maanden het land rond en deelde scheutig grote sommen geld uit aan stamhoofden, bewoners en politici die van de oppositie overliepen naar zijn MPR. Le Guide, gids, zoals de president zich graag laat noemen, durft echter nauwelijks meer in de hoofdstad Kinshasa te verschijnen. Daar noemen demonstranten en stakers hem al maandenlang Le Voleur, dief.

De eerste grief van de bevolking betreft de sociale crisis. De inflatie per dag bedraagt een procent. Er is sprake van groeiende honger door de pijlsnel stijgende prijzen. Leerlingen moeten op school hun onderwijzer met smeergeld omkopen om de klas binnen te mogen.

Voetgangers kapen met geweld voertuigen van het openbaar vervoer, want het buskaartje valt niet meer te betalen. Ambtenaren verschijnen niet of nauwelijks meer op hun werk. Drie maanden geleden bedroeg de dollarkoers op de vrije markt 1.500 zaires, nu 3.000. Zakenlui verlaten met hun kapitaal het land.

Ambtenaren, doctoren, mijnwerkers en de staf van de universiteiten gingen de afgelopen maanden in staking. Eind vorig jaar braken voedselrellen uit in Kinshasa, Lumumbashi en andere steden. Nadat in mei vorig jaar speciale troepen van een presidentiele eenheid in Lumumbashi studenten van hun bed hadden gelicht en enkelen van hen hadden vermoord, braken in tientallen steden rellen uit. Bij ongeregeldheden tijdens een massabijeenkomst van de Uferi in Lumumbashi zaterdag, verloor ten minste een partijaanhanger het leven en bij demonstraties in Mbuyi Majy werden drie mensen gedood. Alle telefoonlijnen met de buitenwereld werden enkele maanden geleden door Mobutu verbroken, zodat nieuws over deze gebeurtenissen niet of te laat doorsijpelt naar de buitenlandse pers.

Ruime financiele hulp van Amerika, Frankrijk en Belgie, en leningen van het Internationaal Monetair Fonds (IMF), hielpen Mobutu aan de macht te blijven. Washington heeft Mobutu's hulp nodig om de Unita-rebellenbeweging in het buurland Angola te kunnen bevoorraden.

Met de verwijdering van de oude politieke orde van dictators in West-Afrika, begint Mobutu steeds meer een blok aan het been te vormen van deze Westerse staten. Na het bloedbad in Lumumbashi werd vrijwel alle Westerse hulp aan Mobutu stopgezet. Mobutu heeft onlangs een groep Zuidafrikaanse huurlingen ingeroepen als lijfwacht.