Zuidafrikaans goud duikt zware crisis in

Het gezegde dat het Zuid-Afrika op politiek gebied altijd slecht gaat en op economisch gebied altijd goed, gaat niet meer op. Terwijl het land zich tracht te ontdoen van de politieke last van de apartheid, krijgt een pijnlijke recessie de traditionele inkomstenbron - de goudindustrie - in haar greep.

Die heeft te kampen met de ergste crisis sinds meer dan een eeuw geleden goud werd ontdekt in de Witwatersrand. Hoge rentetarieven in de belangrijkste Westerse economieen en de ontwikkeling van nieuwe financiele instrumenten om de rijken te beschermen tegen inflatie hebben de status van goud als 'veilige haven' ondermijnd.

In Zuid-Afrika neemt de bezorgdheid toe dat als gevolg van de recessie in het Westen de verkoop van juwelen - zestig procent van de goudproduktie is daarvoor bestemd - zal dalen. Opmerkelijk is ook dat de prijs van het edele metaal de afgelopen twee jaar nauwelijks heeft gereageerd op de internationale politieke turbulentie.

Termijntransacties door producenten, zoals de Sovjet-Unie, hebben er mede toe bijgedragen dat een prijsstijging van het goud werd geblokkeerd.

Het vooruitzicht voor de goudindustrie wordt steeds somberder. Zo hebben in de afgelopen twee weken Gencor en Anglo American - de grootste mijnbouwondernemingen van Zuid-Afrika - respectievelijk de sluiting van de Stilfonteinmijn en de stopzetting van een groot exploratieprogramma in de Potchefstroomkloof in westelijk Transvaal aangekondigd. Amgold, de houdstermaatschappij van de goudmijnbelangen van Anglo American, rapporteerde recentelijk een daling van de beleggingsresultaten van ruim 29 procent.

Hoewel goud nog steeds verantwoordelijk is voor 25 procent van de export van Zuid-Afrika, liep de bijdrage aan het bruto nationaal produkt in 1990 terug tot 8,8 procent. Nog veelzeggender is de daling van de belastinginkomsten uit de goudindustrie voor de Zuidafrikaanse staat. Die liepen terug van 10,7 procent van de totale belastinginkomsten in het fiscale jaar 1981-1982 tot 0,9 procent van de inkomsten in 1990-91.

De kritieke situatie waarin de goudmijnindustrie verkeert heeft verstrekkende gevolgen voor de werkgelegenheid. Het aantal arbeidsplaatsen in de goudmijnen is teruggelopen van 525.000 in 1987 tot 440.000 in 1990. Dit jaar zullen waarschijnlijk nog eens 40.000 tot 50.000 arbeidsplaatsen verloren gaan.

Bij een goudprijs van 933 rand per ounce (circa 340 Amerikaanse dollars) zal slechts 60 procent van Zuid-Afrika's goud met winst kunnen worden gedolven, rekening houdend met investeringskosten. De afgelopen dagen was de marktprijs van goud met 979 rand niet ver hiervan verwijderd.

Het zware banenverlies in een industrie die decennia lang massale werkgelegenheid bood aan ongeschoolde arbeiders heeft voor Zuid-Afrika, dat een werkloosheid van circa veertig procent kent, belangrijke sociale en politieke consequenties. Bovendien kampt het land met een stagnerende economie die volgens deskundigen dit jaar niet of nauwelijks zal groeien.

Eind jaren tachtig eindigde de vanouds bestaande relatie tussen een sterke goudprijs en een harde rand, toen de goudmijnbouw, zonder enige compenserende daling in de waarde van de rand, te maken kreeg met lagere opbrengstprijzen. Na het hoogtepunt van rond de 800 dollar per ounce in 1980 zakte het goud terug tot 317 dollar per ounce in 1985.

Sindsdien schommelt de goudprijs tussen de 350 en 450 dollar per ounce.

De daarmee samenhangende teruggang van het winstpeil heeft een fundamentele verschuiving teweeggebracht in de manier waarop het goud tot nu toe werd gewonnen.

Mijnbouwbedrijven richten zich nu meer op de kosten per kilo geproduceerd goud dan op de kosten per ton gewonnen erts. Tijdens de laatste vier maanden van vorig jaar heeft de industrie voor de eerste keer in veertien jaar het gemiddelde gehalte van de gewonnen erts weten te verhogen.

Gengold, de goudpoot van de Gencor groep is al in 1990 begonnen met deze aanpak. Het resultaat is opvallend. In 1988 produceerden de mijnen van Glengold 89 ton goud en waren er 93.000 mensen in dienst; tot juni dit jaar verwacht het bedrijf 81 ton goud te produceren met minder dan 60.000 mensen.

Het delven van erts met een hoger goudgehalte en inkrimping van arbeidsplaatsen - die circa de helft van de exploitatiekosten van de mijn uitmaken - zijn de meest voor de hand liggende manieren om de winstgevendheid te verhogen. De Zuidafrikaanse vakbonden klagen nu dat de lonen van mijnwerkers voor ongeschoolde en halfgeschoolde arbeid lager liggen dan in de fabrieken, precies andersom dan wat internationaal gebruikelijk is.

Terwijl de industrie doorgaat met het delven van ongeveer 100 miljoen ton erts per jaar, zijn de uitgaven voor onderzoek inmiddels tot een minimum teruggeschroefd. Enkele weken geleden besloot Anglo American, het grootste mijnbouwconcern van het land, te stoppen met haar exploratieactiviteiten in het noordelijke deel van de Potchefstroomkloof.

Met nog meer sluitingen in het vooruitzicht zal de regering steeds meer onder druk komen te staan om in te grijpen als de gevolgen van de problemen in de mijnbouwindustrie zich uitbreiden.

Financial Times