VN-vertegenwoordiger Erik Suy na bezoek aan Irak: Irak wil allereerst van de sancties af; 'Daar heb ik ook mijn bedenkingen bij'; 'Dat zeg ik niet in mijn officiele verslag'

BRUSSEL, 22 APRIL. Irak heeft met het akkoord dat de VN vorige week in Bagdad hebben gesloten over VN-steunpunten in Iraakse steden voor de opvang van vluchtelingen de bedoeling dat de sancties tegen het land zo snel mogelijk worden ingetrokken. Dat is de sterke indruk van de Belgische hoogleraar Erik Suy, de persoonlijke vertegenwoordiger van VN-secretaris-generaal Javier Perez de Cuellar die over het akkoord heeft onderhandeld.

Wat houdt het akkoord dat u als afgezant van de VN-secretaris-generaal met Irak hebt gesloten precies in?

“In hoofdzaak is de bedoeling van het akkoord om in Irak humanitaire centra op te zetten, UNHUC's, in de grote steden, zowel in het noorden als in het zuiden. Het gaat om een symbolische VN-aanwezigheid die de mensen die gevlucht zijn een aansporing biedt om terug te komen. We hebben geen aantal vastgesteld, maar gezegd 'in steden waar dat nodig is', we dachten in een vijftiental steden. De mensen moeten het gevoel van een grotere zekerheid hebben als ze terugkomen. Tezelfdertijd zou de bedoeling van deze centra zijn ook in te staan voor de verdeling van voedsel, medicijnen, onderdak, voor alles wat die mensen nodig hebben.

Het was dus in feite een alternatief voor de oorspronkelijke bedoeling van Ozal of John Major, wie het oorspronkelijke plan ook heeft gehad, om veiligheidszones in te stellen die door militairen zouden worden opgezet binnen Iraaks grondgebied. De Veiligheidsraad heeft zich daarover beraden en geconcludeerd dat het onmogelijk bleek om daarvoor een meerderheid te krijgen, omdat het of op een veto zou stuiten, ofwel niet de nodige negen stemmen krijgen. Want het zou een uniek precedent zijn wanneer je zonder de toestemming van een staat op haar grondgebied grote zones gaat afbakenen en die door je manschappen laat bewaken. Dat is een gevaarlijk precedent. Dus het alternatief was om de VN zoiets te laten doen op voorwaarde dat de staat toestemming gaf.

Die toestemming is een van de basiselementen van het akkoord.''

Hoe bereidwillig waren de Irakezen om zo'n akkoord te ondertekenen?

“Die bereidwilligheid was er praktisch onmiddellijk. Ik heb daarvoor mijn eigen uitleg, er zijn drie redenen. De eerste en ik dacht wel de belangrijkste reden is dat de Irakezen in grote moeilijkheden zitten.

Zij verwelkomen de massale hulp van de VN omdat die hun de gelegenheid geeft om op een indirecte manier de sancties te doen opheffen. Als er straks een stroom van een miljoen, anderhalf miljoen mensen terugkeert dan moet er een massale hulpverlening komen. Het gaat niet alleen om voedsel, maar als die mensen thuiskomen...er is geen elektriciteit, daarom geen pompstation dat werkt, geen water en alles vloeit daaruit voort. Ten tweede willen ze zo vlug mogelijk van dat probleem af omdat ze door de publieke opinie worden gezien als degenen die de problemen hebben veroorzaakt.

De derde reden is dat ze het veel liever hebben via de VN dan via de Veiligheidsraad, die het zou opleggen, of door de Amerikanen.

Vermoedelijk hebben ze ook wel gedacht dat een optreden van de VN niet zo efficient zou zijn - daar heb ik ook mijn bedenkingen bij.''

Hoe bedoelt u dat?

“Tenminste uiterlijk is hun bedoeling de terugkeer van de vluchtelingen. Ik weet niet in hoeverre ze daarin eerlijk zijn. Maar tegen iedereen zeggen ze dat ze die vluchtelingen terug willen hebben.

Betekent dat 'wij willen van het probleem af dat dagelijks op het scherm komt in West-Europa en Amerika'? Dat kan meegespeeld hebben.''

Om uiteindelijk de sancties ongedaan gemaakt te krijgen?

“Dat is een van de middelen om de sancties ongedaan gemaakt te krijgen. Want tijdens alle gesprekken die ik heb gevoerd loopt er een rode draad doorheen: namelijk dat men tijdens en na de oorlog rantsoenering heeft moeten invoeren. De rantsoenen zijn in maart opnieuw zeer drastisch verminderd als gevolg van de sancties. Dat heeft allemaal meegespeeld.”

Door hoeveel mensen moeten die VN-centra worden bemand?

“Wat ik op het oog had was dat er in de grote opvangsteden vanwaar ze gevlucht zijn een centrum met hoofdzakelijk vertegenwoordigers van humanitaire VN-instellingen komt, voor de daadwerkelijke hulp die de mensen nodig zullen hebben. Ik denk dat niet meer dan vijf zou volstaan.”

Maar is dat niet veel te weinig om teruggekeerde vluchtelingen het gevoel te geven dat ze werkelijk veilig zullen zijn?''

“Dat ze werkelijk veilig zullen zijn, dat wil zeggen volledig beschermd tegen mogelijke acties van de Iraakse regering, dat kan praktisch niemand garanderen, behalve als je daar een massale aanwezigheid zou hebben van blauwhelmen en dat zou een enorme operatie betekenen. Wij kunnen alleen maar een symbolische aanwezigheid bieden.”

Bent u nog in het zuiden geweest?

“Mijn bedoeling was het zuidoosten te bezoeken, Basra, maar door het weer was dat niet mogelijk. Toen zijn we per auto naar Kerbala en Nejaf gegaan, op 100 tot 150 km van Bagdad. In Kerbala is de verwoesting overweldigend. In de steden in het zuiden zie je om de steden een heel kordon van pantserwagens, artillerie, gericht op de steden, niet naar buiten om de stad te beschermen.

De uitleg van de Irakezen is dat 150 Iraanse rebellen daar gekomen zijn - van 4 tot 15 maart - en systematisch de officiele gebouwen hebben verwoest. In de stad zelf moet er hevig zijn gevochten. Die 150 hebben zich, toen het Iraakse leger was gekomen, verscholen in de twee moskeeen. Ze dachten dat ze daar asiel zouden hebben in die heiligdommen. Maar dat bleek niet het geval te zijn. In de omgeving van de tweede moskee ligt alles plat. Dat is niet gebeurd door het schieten, de huizen zijn gewoon opgeblazen. De Irakezen hebben dat gedaan omdat ze het plein voor de moskee wilden vrijmaken. Ik heb de gouverneur de vraag gesteld wat de Amerikanen daar gebombardeerd hadden. Hij zei 'niks, behalve het communicatiecentrum en de elektriciteitscentrale'. Indien die verwoesting het gevolg zou zijn geweest van Amerikaanse actie, dan zouden ze me dat met groot genoegen hebben verteld, maar ze beweerden dat de rebellen het hadden gedaan.

Maar ik kan niet aannemen dat 150 rebellen dat doen. Het is duidelijk het Iraakse leger geweest.

Heeft u op enig moment tijdens uw missie het gevoel gehad dat ze u iets op de mouw trachtten te spelden?

“Dat wat ik u vertelde over de verwoesting van Kerbala. Ook nog iets anders: in het noorden voornamelijk, de Koerdische steden, heb je hetzelfde scenario, vernietiging van alle officiele gebouwen, de Koerden zijn daar langer geweest, daar hebben ze grondig werk van gemaakt. Daar functioneert niks meer. Wat de Irakezen ons steeds met aandrang toonden was dat de registers waren vernietigd, van de kadasters, van de burgerlijke stand. Die zijn in alle plaatsen totaal vernietigd, verbrand. En dat zou het werk van de rebellen zijn geweest.

Ik heb me afgevraagd: waarom zouden Koerden de papieren van hun eigen broeders vernietigen? Dat ze het hoofdkwartier van de Ba'athpartij of het politiebureau, het gouverneurskantoor verwoesten, OK, maar de eigen papieren? En ik had er toch al een zekere achterdocht bij en dat is me nadien bevestigd: dat is om alle sporen uit te wissen van degenen die zouden terugkomen en zouden zeggen 'Mijn huis is daar-en-daar of ik ben die-en-die'. Het is dus een middel om de arabisering door te drijven. Er is een patroon, ze hebben het ook in Koeweit geprobeerd, alleen bestond daar een kopie van het computerbestand die aan de VN is overhandigd. Daarom heb ik mijn bedenkingen wanneer ze me enerzijds zeggen 'onze bedoeling is om die mensen terug te halen' en anderzijds het feit dat door de vernietiging van alle officiele stukken wordt bewezen dat ze eigenlijk een rekolonisatie beogen. Dat is mijn persoonlijke conclusie. Dat zeg ik niet in mijn officiele verslag aan de VN.''

Hoe moet volgens u een politieke oplossing van de binnenlandse conflicten in Irak eruit zien?

“Vorige week zondag werd mij al gezegd dat er onderhandelingen aan de gang waren met de Koerden. Ik viel van mijn stoel. Mijn gesprekspartner zei me dat het best zou kunnen dat er een akkoord tot stand zou komen. En dat de hele zaak van de Koerden binnen de kortst mogelijke tijd geregeld zou zijn: 'En verschiet niet als er een coup de theatre komt en dat zelfs die mensen als Barzani en Talabani in de centrale regering komen', zei hij.

Dus het probleem van de Koerden zal misschien op een andere manier worden opgelost zodat het vluchtelingenprobleem op een natuurlijke manier geklaard wordt.''

Maar bent u daar gerust op?

“Als er geen akkoord is ben ik er niet van overtuigd dat ze allemaal terugkomen. Als er wel een akkoord is zullen ze terugkomen en dan zou een VN-aanwezigheid een zeer tijdelijke operatie zijn om de vluchtelingen van het ene kamp naar het andere door te sluizen tot ze thuis zijn. Ik zie dat akkoord wel komen omdat Saddam Hussein dat, net zoals dat akkoord met de VN, nodig heeft om zijn internationale positie te herstellen en zijn land te pacificeren en het probleem van de Koerden uit de wereld te helpen. Want als de Koerden eenmaal thuis zijn spreekt niemand meer over hen.