Kohl en CDU na nederlaag in deelstaat weer terug bij af

BONN, 22 APRIL. Een van de mooie dingen in de federaal gestructrureerde Duitse bondsrepubliek is dat haar geallieerde en Duitse founding fathers haar een kiesstelsel hebben gegeven dat de kiezers niet alleen op nationaal maar ook op regionaal niveau een 'tweede (alternatieve) keus' biedt.

Dat stelsel levert kleine partijen ondanks een kiesdrempel van vijf procent toch, via de tweede stem van de kiezer, redelijke kansen op.

De historie van de liberale FDP, die steeds uitdrukkelijk om deze tweede stem vraagt, maakt dat duidelijk.

Bovendien zorgt het stelsel ervoor dat burgers bij tussentijdse regionale verkiezingen hun eerdere steun voor nationale coalitiepartijen desgewenst weer wat kunnen corrigeren. Het ongelukkige leven en sterven van de vooroorlogse republiek van Weimar, was natuurlijk niet vreemd aan de gekozen naoorlogse o.

Dat wettelijke systeem van vastgelegde checks and balances leidde er in de 'oude' Bondsrepubliek heel vaak toe dat een nationale coalitiemeerderheid in Bonn door de kiezers als het ware werd 'gestraft' op regionaal niveau, in de deelstaten dus. Zowel SPD- als CDU-kanseliers werden daardoor verplicht in de Bondsraad, die volgens regionale krachtsverhoudingen wordt samengesteld, samen te werken met de partij(en) die in de Bondsdag in de oppositie zat(en).

Dat betekende heel vaak dat zulke nationale coalities gematigd raakten bij de verwerkelijking van al te exclusieve politieke pretenties. Het heeft echter ook het - onvoorziene? - gevolg, dat er in de coalitie in Bonn bijna permanent nervositeit heerst over verkiezingen die net geweest zijn of die er binnenkort aankomen, zeker nu er sinds de Duitse eenwording zestien deelstaten zijn. Er is ook daarom een bloeiende bedrijfstak ontstaan voor terzake deskundigen die met frequente opiniepeilingen de nervositeit in Bonn en de kwaliteit van hun boterham via de radio en de grote televisienetten op peil houden.

Zulke nervositeit is er sinds gisteren weer volop. Kanselier Kohls CDU heeft weer eens hevig verloren in regionale verkiezingen, deze keer in Rijnland-Palts, en moet nu verder regeren terwijl de SPD een meerderheid in de Bondsraad, en dus voor de wetgeving een soort vetorecht, heeft verworven. Meer dan dat, nu de zoveelste regionale nederlaag van de CDU een feit is, en de politieke glans van eenheidskanselier Kohl binnen een paar maanden alweer verdwenen lijkt, zullen partijgenoten op plaatselijk en regionaal niveau zich opnieuw bezorgd afvragen of het wijs is om nog lang met deze kanselier- partijvoorzitter verder te gaan.

De Duitse eenheid wil ook op andere gebieden wat. De consequenties van de Duitse federale structuur blijken bijvoorbeeld ook Bundesbank-president Karl Otto Pohl in verzet te brengen. Namelijk tegen de nieuwe verplichting om in zijn Zentralbankrat het monetaire beleid voortaan te bespreken met een “onpraktische” meerderheid van (nu) wel zestien vertegenwoordigers van de regionale deelstaatbanken.

Pohl wil in Frankfurt een besluitvormingsstructuur naar voorbeeld van de Amerikaanse FED, waarin de invloed van de (roulerende) regionale bankgouverneurs niet beslissend is.

Kortom: na de Duitse eenwording op 3 oktober vorig jaar is op meer dan een gebied een debat begonnen over de vraag of niet technische ingrepen nodig zijn in de federale structuur. Zoals: de vorming van een aantal grotere, maar minder, deelstaten. Meer door minder, als het ware.

Maar dat debat doet niet af aan het feit dat de CDU, en dat Kohl, kennelijk de gunst van een groot deel van de Duitse kiezers kwijt is.

Sterker nog, dat het politieke prestige van de kanselier, alsook de zogeheten Kanzlerbonus, binnen een paar maanden alweer goeddeels verdwenen zijn. Ook niet te betwisten valt dat Kohls coalitie haar ongeluk van gisteren voor een flink deel zelf in de hand heeft gewerkt met haar recente belastingplannen en haar maandenlange discussie over hogere telefoon-tarieven.

De kanselier is praktisch terug waar hij anderhalf jaar geleden was, dat wil zeggen: voor de omwenteling in de vroegere DDR hem een extra, en onverwacht mooi, hoofdstuk in de Duitse geschiedenis gaf. Zijn politieke gezag heeft een flinke tik gehad. Hij is weer de aangeslagen politicus van vroeger, maar nu terwijl zijn Europese buren en zijn nieuwe Oostduitse medeburgers juist heel veel uit Bonn verwachten.

Voor het te vroeg afschrijven van Helmut Kohl moet al zo'n twintig jaar worden gewaarschuwd. Maar toch, de voor hem nogal dramatische verkiezingsuitslag in zijn thuisstaat Rijnland-Palts is ook buiten de CDU een teken aan de wand.

    • J.M. Bik