'Zwijgende reus' verdeelt Hongaren en Slowaken

GABCIKOVO, 20 APRIL. De asfaltwegen bij het Slowaakse dorpje Gabcikovo, aan de oever van de Donau, liggen er verlaten bij. Enkele flatgebouwen die boven de kleine boerderijen uitsteken zijn leeg, en beginnen te vervallen. Iets verder steken een enorme betonconstructie en hopen staaldraad boven het Donau-dal uit: de stuwdam die in de volksmond de 'Zwijgende Reus' wordt genoemd. Het waterreservoir en de stuwdam zijn bijna klaar, maar er wordt niet meer verder gewerkt. Slowaken en Hongaren zijn het niet eens of ze met het energieproject moeten doorgaan. Een investering van ruim een miljard gulden lijkt verloren te gaan.

Gabcikovo is voor Tsjechen, Slowaken en Hongaren een bron van irritatie en ruzie geworden: een project waaraan kostbare harde valuta worden verspild. Het begon zo veelbelovend in 1978, toen de leiders van Tsjechoslowakije en Hongarije de eerste steen van het project aan de oever van de Donau legden. In de Sovjet-Unie waren immers al grote plannen gemaakt voor energieprojecten in de Siberische rivieren. De loop van deze rivieren zou zelfs worden verlegd. Ook Oosteuropese landen zouden van de Sovjet-kennis profiteren.

Het project aan de Donau kon echter alleen slagen als Tsjechoslowakije en Hongarije het samen uitvoerden. Praag en Boedapest werden het in de jaren zeventig eens. Aan de Slowaakse zijde zou een stuwmeer worden aangelegd, en ook een kanaal met een stuwdam vanwaar het water weer in de Donau zou uitmonden. De omgeving van Gabcikovo is echter niet bijna even vlak als Nederland. De ingenieurs dachten het gebrek aan hoogteverschil op te lossen door eerst veel water in het meer op te vangen en het in twee dagelijkse pieken door het kanaal met de dam te stuwen. Er was echter een nadeel: het waterpeil in de Donau zou ontregeld raken en verderop in Hongarije dreigden overstromingen. De Hongaren besloten daarop in Nagymaros een dam te bouwen om het waterpeil in de Donau te regelen. De problemen leken zo uit de wereld te zijn geholpen.

Vanaf het begin was er in Slowakije en Hongarije echter veel protest tegen het grote project want het milieu was de sluitpost van de watercentrale. In de omgeving van Gabcikovo werden - voor de aanleg van het reservoir - uitgestrekte bossen gekapt. Ook de waterhuishouding werd totaal ontregeld. Het stuwmeer ving alle afvalwater van de zware industrie bij Bratislava op: het grondwater in de hele regio werd sterk verontreinigd. De bodem en ook de zijwanden van het kanaal werden van beton voorzien om verlies van water te voorkomen: verderop ontstond zo een tekort aan grondwater waardoor bomen en planten stierven.

Na ruim tien jaar van werken is de omgeving van Gabcikovo kaal, door vervuiling of watergebrek. Protest bleef echter binnen de perken omdat de communisten tegen elke prijs met het project wilden doorgaan. Over de milieubezwaren werd niet gesproken. De dissidenten in Slowakije, die zich schaarden rondom milieugroepen, werden opgepakt. Wie doorging met protesteren verdween in het gevang.

In Hongarije begon het tij echter te keren. De leiders in Boedapest waren milder, de oppositie kreeg ruimte om de bezwaren onder de bevolking duidelijk te maken. De communistische partij besefte dat het project niet populair was, en in maart 1989 stopte Boedapest de bouw van de dam in Nagymaros. Een half jaar later liet Hongarije aan Praag weten dat het ook de samenwerking voor het project in Gabcikovo introk. Daarmee stond Praag alleen. Het project had namelijk alleen nut als Hongarije meewerkte. In november 1989, na de omwenteling in Praag, nam de regering van de voormalige dissidenten het besluit het project in de ijskast te zetten.

De Slowaakse regering in Bratislava is echter ongelukkig met deze situatie: het project is bijna af, de investering blijkt nu weggegooid geld. Het ministerie van bosbouw en waterhuishouding heeft het plan opgevat desnoods alleen met het project door te gaan. Het water zou niet met pieken door het kanaal worden gestuurd, maar op natuurlijke wijze. De milieubeschermers hielden het ministerie voor dat het verval te gering is en dat het project meer energie kost dan het oplevert.

Rondom de regering heeft zich echter een sterke lobby georganiseerd om toch met Gabcikovo door te gaan: het bedrijf dat aan het meer en de dam werkt. Directeur van het bouwbedrijf is Ivan Carnogursky, de vice-voorzitter van het Slowaakse parlement en broer van de leider van de Christen Democratische Beweging (KDH), Jan Carnogursky. De Carnogursky's hebben de Slowaakse premier Vladimir Meciar ervan overtuigd met de bouw door te gaan. Enkele ministers uit het Slowaakse kabinet die voortkomen uit de vroegere milieubeweging, stribbelen nog tegen.

Het debat in Bratislava over de hervatting van het project raakt echter steeds dieper in het vaarwater van nationale sentimenten. De Slowaken beschuldigen de Hongaren van obstructie en van economische sabotage. De ruzie loopt soms hoog op omdat in Slowakije een Hongaarse minderheid van ongeveer 600.000 mensen woont die zich gediscrimeerd voelt en bescherming zoekt van Boedapest. Volgens de Slowaakse regering is de Hongaarse onwil om met het project door te gaan een poging om Bratislava aan te zetten tot een betere behandeling van de Hongaarse minderheid.

Ook de regering in Praag krijgt van Slowakije de schuld, zij heeft immers besloten de bouw aan Gabcikovo te stoppen. Volgens leiders in Bratislava is dit een poging het streven van Slowakije naar meer zelfstandigheid te onderdrukken. Sommigen spreken al van een Tsjechisch-Hongaars complot tegen Slowakije. De Slowaakse milieubeweging zit echter met de handen in het haar. “Als het debat wordt gevoerd met zulke nationale sentimenten, wordt Gabcikovo een prestigekwestie”, aldus een van de milieu-activisten.

De sentimenten dreigen de argumenten voorlopig te overstemmen in een land waar het energieverbruik per hoofd van de bevolking tot de hoogste ter wereld behoort. Vooral de verouderde zware industrie verstookt de meeste energie. “Een zinvol besluit over het lot van Gabcikovo kan alleen worden genomen als de voor- en nadelen rationeel tegen elkaar worden afgewogen. Tsjechoslowakije heeft geen behoefte aan deze projecten. Energiebesparing brengt uitkomst”, zegt de milieu-activist.