Vaticaan: Westen kan van Oost-Europa iets leren

ROME, 20 april - Eind dit jaar wordt in Rome op een bijzondere Europese bisschoppensynode gevierd dat de katholieke kerk in Oost-Europa weer vrij kan ademen. Maar het zal niet alleen gaan over de vraag hoe de rijke landen in het Westen hun lang onderdrukte geloofsgenoten kunnen helpen, maar ook over de vraag wat het Westen van het Oosten kan leren.

Tijdens de synode, van 28 november tot 14 december, praten veertig Westeuropese en dertig Oosteuropese bisschoppen over de betekenis van de ineenstorting van de communistische regimes voor de kerk in Europa.

De Poolse paus heeft herhaaldelijk gezegd dat veel materiele hulp nodig is voor de katholieke kerken in het oosten: het Vaticaan herziet zelfs zijn begroting om meer geld beschikbaar te hebben voor de Oosteuropese landen. Op religieus gebied, zo vindt de paus, kan de kerk in Oost-Europa een voorbeeld zijn. Ex oriente lux, zei hij twee jaar geleden, het licht komt uit het oosten. Voor spirituele vernieuwing en verdieping en bij het zoeken naar een derde weg tussen consumptiemaatschappij en totalitaire samenleving kan de kerk in de voormalige communistische landen een belangrijke inspiratiebron zijn.

Sommigen zien dat als een pleidooi voor een traditioneler soort geloof: meer nadruk op de hierarchie, op gehoorzaamheid aan de kerk, op rites en symbolen, elementen van het katholicisme die na het Tweede Vaticaanse concilie van 1962-65 op de achtergrond zijn geraakt.

“Ik geloof niet dat dat een exacte interpretatie is van wat paus Johannes Paulus II dacht toen hij sprak over lessen van het Oosten aan het Westen,” zegt monseigneur Edward Cassidy, voorzitter van de Raad voor de Eenheid van de christenen en oud-nuntius in Nederland. “We moeten nog zien hoe de kerk in het Oosten zich ontwikkelt nu zij vrij is en haar eigen toekomst moet maken. Ik geloof zeker dat de heilige vader blij zou zijn met een kerk in Oost-Europa die het traditionele geloof volgt dat de kerken in die landen altijd hebben gehad, maar die ook snel het Tweede Vaticaanse concilie verwerkt. Het probleem is alleen dat sommigen de ontwikkelingen van het Tweede Vaticaanse concilie in een ander licht zien dan anderen binnen de kerk.”

Als verantwoordelijke voor de contacten met de orthodoxe kerken in Oost-Europa is Cassidy nauw betrokken geweest bij de voorbereiding van de synode. “Het Westen heeft dezelfde spirituele achtergrond als het Oosten had, maar wij zijn daar een beetje van afgedwaald,” zegt hij.

“We zijn een wereldlijke samenleving geworden. We hebben veel van onze religieuze en ethische waarden laten versmoren door een heel nieuwe consumenten-samenleving, een samenleving waarin veel mensen graag leven, maar waarin ook veel mensen zijn gemarginaliseerd.”

De kerk wil daarom veel nadruk leggen op de gemeenschappelijke christelijke wortels van Europa en proberen Europeanen te verenigen achter deze gezamelijke waarden. “Europa is gebouwd op bepaalde morele, ethische waarden en dat waren de christelijke waarden,” zegt Cassidy. “De kerk moet proberen deze waarden opnieuw aan de mensen in Oost-Europa te presenteren, in de hoop dat ze niet alleen de aantrekkelijke kanten zullen zien van de Amerikaanse en Westeuropese beschaving, maar ook een aantal van de problemen die deze samenlevingen met zich meebrengen. Laat ze niet alles wat in het westen is gebeurd en gebeurt, accepteren.”

Cassidy suggereert dat ook de communistische ideologie daarbij inspiratie kan bieden, in een voorzichtige toenadering tussen Marx en Jezus. “Het hele idee was een samenleving te maken waarin meer gelijkheid zou zijn, meer solidariteit, een betere verdeling van de rijkdom tussen de landen. De principes die de revoluties in het Oosten hebben geinspireerd hebben niet de vruchten gebracht die ze verondersteld werden te brengen. Maar dat ze er niet in geslaagd zijn, betekent niet dat er geen lessen zijn die we kunnen leren.”

In elk van de Oosteuropese landen moet de katholieke kerk opnieuw zijn plaats vinden. De verschillen zijn groot. In Polen verwijten sommigen de kerk een te grote rol in de politiek: bisschoppen proberen wetten te beinvloeden en de pastoor heeft op veel plaatsen meer macht dan de burgemeester. In Litouwen en in de Oekraine verwijten nationalisten de kerk, die in het verleden veel heeft gedaan om de nationalistische gevoelens levend te houden, zich nu afzijdig te houden om Gorbatsjov niet in de wielen te rijden.

“Het hele vraagstuk van de eenheid van de Sovjet-Unie is erg gecompliceerd en men zou graag zien dat degenen die verantwoordelijk zijn voor de toekomst van de Sovjet-Unie, de tijd krijgen om de verandering van het ene systeem naar het andere teweeg te brengen zonder dat alles ondertussen opbreekt. Want wat het gevolg daarvan zou zijn, weet ik niet. Misschien is de kerk inderdaad voorzichtiger dan sommige mensen graag zouden zien. Maar de mensen moeten ook de kerk leren zien als wat zij echt is. Bij het werken voor de vrijheid van de kerk is de Heilige Stoel erg voorzichtig geweest om niet in nationalistische kwesties betrokken te raken. De kerk moet gezien worden als wat zij is en in geen enkel opzicht als een politieke of nationalistische beweging.”

Er is volgens Cassidy geen contrast is tussen Polen en Litouwen: “De kerk wil de politiek overlaten aan de politici. Ieder land in Oost-Europa is een beetje anders in zijn geschiedenis en zijn achtergrond. Mensen hebben steeds gezegd dat dat de kerk in Polen steeds zo nauw verbonden is geweest met het streven van het Poolse volk om vrij en onafhankelijk te zijn, dat het moeilijk is de twee zaken uit elkaar te houden. Er waren momenten dat het belangrijk was voor Polen dat de kerk niet politiek betrokken was, maar dat streven naar vrijheid deelde. Misschien deelt de kerk dat streven in Litouwen, maar de vraag is te weten wat het beste is voor een land op een gegeven moment.”

Over de campagne van de Poolse bisschoppen bij de wetten over abortus en godsdienstonderwijs zegt hij: “Dat zijn vragen die volgens de kerk geen politiek vragen zijn, maar ethische waarden die de kerk moet verdedigen.”

Ten aanzien van de grote katholieke gemeenschappen in Slowakije en in Kroatie, regio's waar duidelijke separatische neigingen zijn, probeert de kerk volgens Cassidy mensen op te roepen “serieus na te denken wat dit soort bewegingen werkelijke betekenen voor de toekomst. Ze kunnen aangetrokken worden door het idee onafhankelijk te zijn, maar is dat werkelijk wat het beste is voor hen voor de andere mensen in het land?

Worden ze op een dwaalspoor gebracht door een droom die misschien, als zij ooit wordt bereikt, een nachtmerrie blijkt te zijn?''

    • Marc Leijendekker