Mislukt bezoek

DE MAGIE van Michail Gorbatsjov is ook buiten de Sovjet-grenzen uitgewerkt. Zijn poging in het Verre Oosten de krachttoer te herhalen die vorig jaar in Europa met de Duitse eenheid een climax kreeg, is deze week in Tokio mislukt.

Ook met Japan is er een territoriaal dispuut dat stamt uit de Tweede Wereldoorlog en ook van Japan had de Sovjet-president miljardensteun verwacht om de economische chaos in zijn land te overwinnen. Maar in de afgelopen maanden is het toneel in Moskou aanzienlijk gewijzigd. De tegenstanders in de strijdkrachten van territoriale concessies aan het buitenland hebben hun veto uitgesproken over teruggave aan Japan van een viertal in 1945 door het Rode Leger bezette eilanden. Gorbatsjovs belangrijkste opponent in progressieve kring, de Russische president Jeltsin, wil er evenmin van horen.

Het gevolg was dat Gorbatsjov en zijn vrouw Raisa achter veel charme en retoriek moesten trachten te verbergen dat zij als bedelaars waren gekomen. Gorbatsjovs openlijke erkenning van onmacht aan het thuisfront probeerde de Sovjet-leider nog uit te spelen als verdienstelijke oprechtheid, de armoede van zijn land als een mooie kans voor rendement op risicodragend Japans kapitaal. Het mocht niet baten. De Japanse premier Kaifu bleef gedurende zes gespreksronden en twaalf uur lang onvermurwbaar toen zijn gast vasthield (moest vasthouden) aan de Sovjet-soevereiniteit over de vier eilanden.

Vijftien overeenkomsten werden er desondanks ondertekend, maar zij vormden nauwelijks een begin van de volwassen economische relatie die Gorbatsjov noodzakelijk acht.

DE SOVJET-PRESIDENT had zijn glimlachoffensief om de harten van Japans politici en investeerders op drie fronten georganiseerd. In de territoriale kwestie manoeuvreerde hij met aanbiedingen van troepenvermindering, economische samenwerking ter plaatse en een onbelemmerd bezoek aan de eilanden voor Japanners. Bovendien werd in het gezamenlijke communique aan een in 1960 eenzijdig door Moskou verbroken overeenkomst uit 1956 herinnerd die voorzag in de teruggave van twee van de eilanden.

De voordelen van economische samenwerking op nationale schaal zouden voor zichzelf spreken.

Aan het derde front verraadde Gorbatsjov dat hij zijn ambities van weleer nog steeds koestert. Echo's van zijn rede in Vladivostok in 1986 klonken door in een voorstel tot het beleggen van een forum tussen de vier grote Aziatische mogendheden waar naar het voorbeeld van Europa de nieuwe tijd van veiligheid en samenwerking zou worden ingeluid. Hier toonde zich nog even de staatsman die de eigen verbeeldingskracht geen beperkingen wenst op te leggen.

Van de Amerikanen had Gorbatsjov kunnen leren dat dit soort politieke creativiteit niet aan de Japanners is besteed. De gedachte de vertrouwde eendimensionale relatie met de buitenwereld te belasten met politieke experimenten als door Gorbatsjov voorgesteld is in Tokio ontoelaatbaar. Premier Kaifu liet onmiddellijk weten dat Japan geen militaire aspiraties heeft. Met andere woorden, zijn veiligheid wordt verzekerd door de Verenigde Staten en verder spelen zijn betrekkingen met andere landen zich af op het terrein van de economie. Wat Japan had moeten verlokken om zelfs bij het uitblijven van territoriale concessies tot grootscheepse steun aan de Sovjet-Unie te besluiten, bleek in tegendeel extra afschrikwekkend te zijn.

JAPAN HEEFT zich bij het eerste staatsbezoek van een Sovjet-president van zijn benauwdste kant laten zien. Andermaal toonde de Japanse regering zich niet in staat tot politieke initiatieven die een antwoord geven op nieuwe omstandigheden en nieuwe verhoudingen. Want zelfs als de territoriale kwestie naar bevrediging had kunnen worden geregeld, was in Tokio het vermogen en de bereidheid om met de Sovjet-Unie een nieuw begin te maken niet bijzonder groot geweest. Zo lijkt de kwestie van de eilanden voor de Japanners een handzaam schild waarachter zij hun onbeweeglijkheid verbergen. De Sovjets hadden de gelegenheid om dat schild weg te nemen, maar zij hebben die ongebruikt voorbij laten gaan.

Gorbatsjovs mislukte bezoek aan Japan is een tegenslag voor de hele wereld.