Laatste getuigen: Durlachers levende monument

Laatste getuigen. Zondagavond, Ned.2, 22.05-23.35 uur.

Langzaam glijdt de camera langs de mannen die opgesteld staan bij herdenkingscentrum Beth Theresienstadt in Israel. Steels kijken er een paar naar de camera. Het lijkt een levend monument, een tot leven gewekte beeldengroep van Rodin. De mannen zijn overlevenden van het Mannerlager Birkenau BIIb en houden een reunie.

De reunie is een voorlopig slot van de zoektocht die G.L. Durlacher tussen 1982 en 1990 heeft ondernomen. Zijn verslag daarvan is te vinden in het vorige week uitgekomen boek De zoektocht. Cherry Duyns, die uit publikaties in De Gids had begrepen dat Durlacher met het onderzoek bezig was, maakte voor de VPRO de indrukwekkende documentaire Laatste getuigen, die met boven beschreven beelden begint. Hij filmde in Israel tijdens de reunie en portretteerde drie joodse mannen uit de groep: de Tsjech Yehuda Bacon, die na de oorlog in Israel terechtkwam - de Oostenrijker Ernst Hacker, die na omzwervingen in Californie ging wonen en natuurlijk Durlacher zelf, Duitser van geboorte maar in 1937 met zijn ouders naar Nederland gevlucht.

Ze zijn alle drie omstreeks 1930 geboren. Na de massadeportaties werden de families bij de selecties uiteengerukt. Hacker en Bacon vertellen over het afscheid van respectievelijk een broertje en een vader, toen de jongens een laatste selectie door nazi-arts Mengele ondergingen in juli 1944. Dat bleek hun redding, al was de bevrijding van Auschwitz door de Russen in januari 1945 nog ver weg.

Hun geschiedenis tijdens de oorlog is gruwelijk en onvoorstelbaar. Wat opvalt is dat ze alle drie de ervaring hebben gehad, in meer of mindere mate, er niet met anderen over te kunnen praten, alleen met elkaar. Durlacher en Hacker hebben na de oorlog door hard werken geprobeerd te vergeten. Bacon, de kunstenaar uit Israel, legde de beelden vast in tekeningen, toen hij kort na de oorlog merkte dat zijn omgeving niet wilde luisteren.

De mannen die het destijds wegstopten, begonnen zich hun ervaringen op latere leeftijd te herinneren, ondanks zichzelf. Durlacher vertelt dat hij de zoektocht ondernam “om jezelf de zekerheid te geven dat het werkelijk waar was, die nachtmerrie.” Die nachtmerrie was zo gruwelijk dat hij na al die jaren bijna onvoorstelbaar is geworden: “Door de werkelijkheid van anderen wordt het waar”, aldus Durlacher.

Wie De zoektocht niet heeft gelezen zal de voorgeschiedenissen van de mannen in de documentaire missen. Drie korte persoonsbeschrijvingen met data en plaatsen zouden de kijker het houvast geven, dat juist bij een documentaire over zulke aangrijpende, onvoorstelbare gebeurtenissen zo welkom is. Het is mijn enige kritiek op Duyns, die met Laatste getuigen een bewonderenswaardig werkstuk heeft geleverd.

    • Lucas Ligtenberg