ARCHIEF

Overzicht van de Archieven in het Internationaal Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging 211 blz., geill., Uitgave IIAV Amsterdam 1991, f 25,- ISBN 90 6981 004 2

Staatssecretaris Elske ter Veld krijgt vandaag een uiterst nuttig boekje uitgereikt: een handzaam overzicht van de 250 strekkende meter archieven, archiefstukken en verzamelingen van vrouwen en vrouwenorganisaties die in bezit zijn van de archiefafdeling van het IIAV, het Internationaal Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging, velen beter bekend onder de oude naam Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging. (Van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis verscheen een aantal jaren terug een soortgelijke inventarisatie.) Het IAV werd in 1935 door drie prominente feministes opgericht met het doel materiaal te verzamelen omtrent de vrouw en de vrouwenbeweging.

De start was succesvol: in 1938 bevatte de collectie al 3800 boeken en 150 (Nederlandse en buitenlandse) tijdschriften, waaronder vele unieke stukken - het manuscript bijvoorbeeld van emancipatieroman Hilda van Suylenburg (1897), en een zeer zeldzame eerste druk van Mary Wollstonecrafts A Vindication of the Rights of Women (1792). Rosa Manus, een van de drie opricht-sters (zij werd in een concentratiekamp vermoord), bracht haar eigen verzameling onder bij het IAV: onder andere zo'n 300 boeken uit de nalatenschap van Aletta Jacobs en stukken uit de internationale vrouwenkiesrechtbeweging.

Tijdens de bezetting hielden de Duitsers echter ook in het IAV huis: het archief werd gesloten, het bezit geroofd. Van de veertig naar nazi-Duitsland vervoerde kisten zijn er slechts vier achterhaald. (Zou een energieke zoekactie in Oosteuropese archieven en bibliotheken nog lonend zijn?) Na de oorlog werd het archief heropgericht en begon men opnieuw te verzamelen. Het IAV beheert nu weer een indrukwekkende verzameling, die nog dagelijks groeit, soms met een klein briefje, soms met vele dozen oude enqueteformulieren, soms met het 'kiesrechtpotloodje' van publiciste Titia van der Tuuk (1854-1939). Men treft er, om een willekeurige greep te doen, brieven aan van kiesrechtstrijdsters als Aletta Jacobs (1854-1929); knipsels van de fameuze feministe-soroptimiste Welmoet Wijnaendts Francken-Dyserinck (1876-1956); notulen en kasboeken van Nederlands oudste vrouwenvereniging 'Arbeid Adelt' (van 1870); de 'Beroepsklapper', die in 1899 werd samengesteld voor de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid (het archief van die tentoonstelling is een van de meest geraadpleegde); een plakboek van de Bond van Leeraressen bij het Huishoudonderwijs (uit 1900); kladbrieven van de voorzitster van de Christelijke Meisjesvereniging 'Weest Getrouw', en 1.85 meter stukken van Dolle Mina. Maar ook dagboeken van druk bezette huisvrouwen in deze en de vorige eeuw, het persoonlijk verslag van een vrouw over haar terugtocht naar Nederland in mei 1945 uit het concentratiekmp Theresienstadt, correspondentie van Nederlands eerste vrouwelijke staatssecretaris, Anna de Waal (1906-1981), en de agenda's die een hedendaags activiste bijhield tussen 1972 en 1985.

In het nu verschenen Overzicht is het bezit toegankelijk gemaakt door een alfabetische rangschikking van verenigingsarchieven, persoonsarchieven en 'egodocumenten'. Het boekenbezit van het IIAV valt niet onder de archief-, maar onder de bibliotheekafdeling en is derhalve buiten beschouwing gelaten. Elke verzameling is voorzien van een historische inleiding en het geheel heeft een uitgebreide index, waardoor men snel achter dwarsverbindingen komt. Voor liefhebbers is dit een boekje dat zich laat lezen zoals culinair-gastronomen waarschijnlijk genieten van een kookboek vol veelbelovende onbekende ingredienten.