Japan en Sovjet-Unie kunnen elkaar op top niet vermurwen

TOKIO, 19 april - Japan heeft zijn Noordelijke Territoria niet gekregen en Sovjet-president Michail Gorbatsjov gaat met lege handen terug naar Moskou. Dat is het teleurstellende resultaat van de historische ontmoeting tussen de leiders van beide landen, die een eind moest maken aan een van de laatste onopgeloste kwesties van de Tweede Wereldoorlog.

Een zeer diplomatiek geformuleerd gezamenlijk communique moet verhullen dat de twee landen geen stap nader tot elkaar zijn gekomen om het territoriale geschil over de Koerilen op te lossen. Zes uur vergaderen was er voor nodig om een formulering te vinden die de haaks op elkaar staande standpunten van beide partijen kon verenigen.

In ieder geval staat nu op papier dat het Sovjet-Japanse conflict over de 'territoriale afbakening' vier eilandjes betreft. Maar het verdrag uit 1956, waarin de Sovjet-Unie teruggave van twee van de vier eilandjes belooft, wordt niet met zoveel worden genoemd; Japan moest genoegen nemen met een 'indirecte bevestiging'. Tokio was zeer gebrand op een expliciete erkenning van het conflict omdat, zoals een Japanse commentator opmerkte, “Brezjnev destijds ook heel aardig was tegen premier Tanaka, maar het heeft ons niets opgeleverd”.

Terwijl Kaifu zich duidelijk had voorgenomen niet te buigen voor de diplomatiek notoir sterke Gorbatsjov, had de Sovjet-leider erg weinig manoeuvreerruimte gezien zijn wankele positie in Moskou.

Sovjet-grondgebied afstaan, ook al staat daar een indrukwekkend bedrag in Japanse economische steun tegenover, is moeilijk te verenigen met het gewelddadig inperken van de vrijheidsdrang van de Baltische republieken.

Bovendien zou het een makkelijk doelwit zijn voor kritiek van Gorbatsjovs tegenstanders, Boris Jeltsin voorop, als Gorbatsjov de Zuidelijke Koerilen zou 'verkwanselen'. Jeltsin heeft al aanspraak gemaakt op medezeggenschap over de Koerilen-kwestie, omdat de eilanden deel uit maken van de Russische Republiek. Terwijl Gorbatsjov gisteren in Tokio zat te schaven aan de formulering van het gezamelijke communique, deed Jeltsin in Parijs zijn eigen Koerilen-beleid uit de doeken. Dat voorziet in een zone voor vrije ondernemingen in het gebied, maar zonder de kwestie van de soevereiniteit aan te snijden.

Ook Gorbatsjov deed in Tokio voorstellen om de Koerilen gezamenlijk economisch te ontwikkelen. Verder bood hij aan de Sovjet-troepen van de eilanden terug te trekken. Ook wil hij het voor Japanners mogelijk maken de eilanden zonder visa te bezoeken.

Hoewel al deze voorstellen bedoeld waren om Moskou's goede wil te tonen, heeft Japan zich er niet door laten vermurwen. Zo wist Gorbatsjov niets in de wacht te slepen van de 28 miljard dollar aan economische steun die hem door Japan in het vooruitzicht was gesteld als hij de eilandjes teruggaf. Tijdens zijn bezoek in Tokio heeft Gorbatsjov bij verschillende gelegenheden duidelijk gemaakt dat zijn perestrojka in haar huidige cruciale fase dringend zulke steun kan gebruiken. Vooralsnog zal hij genoegen moeten nemen met een verdrag voor hulp van technische aard.

En Japan zal moeten leren leven met de harde waarheid dat het chequeboek niet altijd uitkomst brengt.