Fietsend vreemde woorden leren; Zhang Jie en de revolutionaire romantiek

Zhang Jie: Smaragd, vert. Elly Hagenaar. Uitg. De Geus. 102 blz. Prijs f 27,50.

Vertalen uit het Chinees is eigenlijk onmogelijk. Wat te beginnen, met een taal waarin enkelvoud en meervoud noch in het werkwoord, noch in het zelfstandig naamwoord worden onderscheiden ('Engelsen spreken Engels' en 'een Engelsman spreekt Engels' zijn allebei Yingguo ren shuo Yingguo hua)? Waarin de werkwoorden noch voor tijd, noch voor wijs gemarkeerd zijn, zodat 'ik weet dat hij komt' en 'ik wist dat hij had zullen komen' in principe identiek kunnen zijn? Goed, zegt iedere docent Chinees tegen zijn eerstejaars studenten, in de praktijk valt het reuze mee want dergelijke dingen kun je uit de context opmaken.

Het probleem is alleen dat in literaire teksten de context vaak ontbreekt. In de 'modernistische' literatuur behoort het zelfs tot de elementaire stijlmiddelen om verbanden en bepalingen vaag te houden, om zo de gestileerde illusie van een direct weergegeven 'bewustzijnsstroom' te versterken. Bij 'modernistische' Chinese schrijvers krijgt de vertaler met een uitgediept moeras te maken: een taal die voor Europese begrippen inherent naar dubbelzinnigheid neigt, wordt in dienst gesteld van een bewust nagestreefd loslaten van samenhang.

Dat Elly Hagenaar er desondanks uitstekend raad mee weet, wisten we al. Haar vertaling van Zhang Jie's De liefde moet niet vergeten worden, die in 1988 bij De Geus verscheen, leest prettig en past wat toon betreft uitmuntend bij het origineel: een ronduit sentimenteel liefdesverhaal wordt onverbloemd verteld.

Smaragd is, hoewel kort en in een zitting te lezen, heel wat langer dan De liefde moet niet vergeten worden. Misschien daardoor blijft ditmaal de combinatie die veel van Zhang Jie's werk kenmerkt -technisch 'moderne' presentatie van een ouderwets-romantisch gegeven--minder overtuigend. Dezelfde sentimentaliteit die in een bescheiden dosering nog krachtig aankwam, begint nu wel te 'lebberen', ondanks het feit dat het juist de bedoeling van de gehanteerde stijl lijkt dat het er allemaal zo droog mogelijk staat.

Het verhaal zelf is niet ingewikkeld. In de woorden van de flaptekst: "Twee vrouwen hielden in hun jeugd van dezelfde man. De ene vrouw offerde alles op om hem te redden en werd gedwongen twintig jaar lang in isolement te leven onder uiterst moeilijke omstandigheden. De andere vrouw trouwde met hem en deelde zijn leven in welstand. De twee vrouwen ontmoeten elkaar op wat rijpere leeftijd. Met de gevoelige beschrijving van deze confrontatie, onderzoekt Zhang Jie in Smaragd het wezen van de liefde."

DOCUMENT

Als moderne, westerse lezer vind ik Smaragd aangrijpend, en geloofwaardig voorzover het als document van dat 'leven onder uiterst moeilijke omstandigheden' kan worden gelezen. Als voorbeeld van wat zo'n hoofdfiguur, als vrouw en als Chinese. in de moderne tijd inderdaad kon overkomen, is het de moeite waard. Maar als onderzoek naar 'het wezen van de liefde'?

Moderne, westerse lezers mogen dan wispelturig, verwend, blase of wat ook zijn, geheel verstoken van levenservaring zijn zij niet. En hoeveel volwassenen -- vrouwen of mannen--zullen als ze eerlijk zijn de wenkbrauwen niet optrekken bij een passage als de volgende:

Dat was het punt, op cruciale momenten speelde zij altijd de rol van zijn redder. Hij had haar liefde niet beslist hoeven te vergoeden, zij had toch niet gevraagd om zo'n uitwisseling of die maar gewenst? Nee.

Voor haar bestond niets dan de bereidheid om voor iemand van wie ze hield alles te doen wat ze kon."

Het teleurstellende van dit boek is dat ondanks het veelvuldige gebruik van de 'bewustzijnsstroom' en aanverwante technieken, er juist zo weinig sprake lijkt te zijn van bewustzijn in eigenlijke zin. Wat we als gedachten van de hoofdrolspeelster voorgeschoteld krijgen, zijn niet anders dan de standaard gedachten die een standaard Chinese heldin betamen. Ethisch-moralistische wendingen worden hier stilistisch behandeld alsof zij psychologisch zouden zijn. Hoewel Zhang Jie als 'modernistische', dus post-Maoistische schrijfster geldt, doet de zwartwitte heldhaftigheid van haar hoofdfiguur niet onder voor die van de Communistische leiders die in de cliche-verhalen van een paar decennia terug hele dorpen kwamen bevrijden van Roversbaas Tjiang Kai-sjek en zijn Imperialistische Handlangers. Er zijn gewoon te veel zinnen van het soort 'als je liefhebt kun je niet spreken van offers' of 'haar moeder was vroeg gestorven en omdat haar vader van haar had gehouden was hij niet hertrouwd'.

Het is blijkbaar niet indrukwekkend genoeg dat de hoofdfiguur zich tijdens haar studie maandenlang ernstig verwaarloost om naast haar eigen studie ook nog colleges te volgen en aantekeningen te maken voor haar geliefde, die t.b.c. heeft. Op zeker moment leert ze al fietsend lijsten met vreemde woordjes omdat ze er anders geen tijd voor heeft.

Daardoor valt ze van haar fiets met als gevolg 'bloedende wonden op haar voorhoofd en knie'. En als de bestuurder van een auto dan aanbiedt haar naar een ziekenhuis te brengen, zegt ze: "Nee, nee. Dat hoeft niet. Ik heb dringend iets te doen, ik heb haast..." En je wou nog beweren dat de Revolutionaire Romantiek allang heeft afgedaan?

Nu zijn dit kwalen waar de vertaalster niets aan doen kan: het origineel is zoals het nu eenmaal is (al zou een wat minder getrouwe vertaling misschien wat vlotter leesbaar Nederlands hebben opgeleverd). Je kunt alleen hopen dat Hagenaars talenten de volgende keer zullen worden aangewend voor het vertalen van een boek dat, behalve een schokkend verslag over het leven in de Chinese Volksrepubliek, ook een volwaardig stuk moderne, voor mijn part zelfs modernistische, literatuur is.