Managers op de knieen voor schootcomputer

Hij is kleiner dan een attache-koffer, veel lichter dan een typemachine en hij verleent meer status dan een autotelefoon: de schootcomputer.

De schootcomputer, laptop, is begonnen aan een onstuitbare opmars.

Belastinginspecteurs, accountants, artsenbezoekers, verzerkeringsagenten en archeologen: de ene beroepsgroep na de andere ontdekt de voordelen van draagbare computerkracht.

In de Verenigde Staten verschijnen advocaten met hun schootcomputer voor de rechtbank en nemen studenten hun nieuwe hulpjes mee naar examens. Het Amerikaanse leger zette tijdens de Golfoorlog duizenden schootcomputers in voor de administratie en voor berekingen voor de vuurgeleiding. Op internationale vliegvelden vormen schootcomputers inmiddels een alledaags verschijnsel en een enkele keer tref je ze aan in een Nederlandse intercity. Ze worden gebruikt als tekstverwerker en verkopers houden klantenbestand erop bij. Technici gebruiken ze bij metingen in het veld. De Nederlanse Spoorwegen meten met schootcomputers trillingen van het baanvlak.

Vorig jaar werden in Europa 500.000 schootcomputers verkocht. Dit jaar zal dat aantal verdubbelen en tegen 1995 zullen in Europa twee miljoen schootcomputers in gebruik zijn, voorspelt onderzoeksbureau IDC. In Nederland groeide de markt voor schootcomputers vorig jaar met ruim zestig procent, van 23.000 verkochte machines tot bijna 38.000.

De producenten voorspellen zelfs dat schootcomputers over een paar jaar de helft van de totale verkopen van personal computers voor hun rekening zullen nemen. Dat lijkt wel heel erg optimistisch omdat nu nog minder dan tien procent van alle verkochte pc's schootcomputers zijn. Maar dat de nieuwe, kleine machines een onweerstaanbare aantrekkingskracht uitoefenen op de consument leidt geen twijfel.

De nieuwe rage wordt niet alleen opgemerkt door argeloze buspassagiers, maar is ook doorgedrongen tot de directiekamers van computerproducenten die nog geen draagbare computers voerden. De markt voor schootcomputers wordt beheerst door de Japanse fabrikant Toshiba, het Amerikaanse Compaq en Zenith - de Amerikaanse dochter van de Franse computergroep Bull. Met de plotselinge doorbraak van het produkt willen ook andere fabrikanten een graantje van de hausse meepikken.

Philips verscheen onlangs met schootcomputers op de markt, het Italiaanse Olivetti introduceerde een nieuw assortiment.

Computergigant IBM waagde zich enkele weken geleden voor de derde keer op het snelst groeiende segment van de computermarkt, nadat twee eerdere pogingen waren mislukt.

De plotselinge populariteit van computers-voor-onderweg zal verstrekkende gevolgen hebben, niet alleen voor de machtsverhoudingen tussen de producenten van personal computers, maar ook voor het gebruik van computers. Traditionele zwaargewichten in de markt voor personal computers als IBM en Apple zijn nog nagenoeg afwezig op de markt voor draagbare apparaten. Japanse ondernemingen, die lange tijd een secundaire rol hebben gespeeld op de pc-markt, bepalen nu het tempo.

Pag. 12:

Schootcomputer appelleert aan modern, ambulant leven; De fabrikanten mikken op hoger opgeleiden die veel onderweg zijn

De eerste draagbare computers - door fans aangeduid als transportables en door critici betiteld als naaimachines - waren eigenlijk niet meer dan verplaatsbare pc's. Computers met een handvat, net handig genoeg om in de achterbak van de auto te leggen. Toen tien jaar geleden de eerste transportables op de markt kwamen, konden ze niet tippen aan de prestaties van de toen gangbare bureaumachines, de desktops. Inmiddels doorstaan ze die vergelijking met glans.

De tweede generatie draagbare computers was kleiner, lichter en geavanceerder. In 1986 kwamen de eerste schootcomputers op de markt die in vele opzichten leken op de gangbare bureaumachines, de desktops, en die daarbij ook nog eenvoudig waren in het transport. De schootcomputer is gemakkelijk in een schoudertas te vervoeren, maar leent zich niet voor wandelingen over grotere afstanden.

De draagbare computers danken hun recente doorbraak aan de kleine broer van de schootcomputer, de notebook, computers van A-4 formaat die met gemak in de attache-koffer passen. Notebooks wegen minder dan drie kilo en kunnen maximaal drie uur vooruit op hun batterijen.

Bijna alle populaire laptops en notebooks hebben hetzelfde basisontwerp: een 'sigarendoos' met een scherm in het deksel en in de doos een toetsenbord dat veel weg heeft van het traditionele toetsenbord. De meeste gangbare machines werken met dezelfde microprocessors als bureaumachines en doen - gemeten naar rekenkracht en geheugencapaciteit - nauwelijks meer onder voor hun immobiele voorgangers. De nieuwe statussymbolen varieren in prijs van drieduizend gulden tot ongeveer twintigduizend gulden.

De wereldmarkt voor schootcomputers wordt beheerst door producenten die aan de wieg hebben gestaan van belangrijke technologische vindingen die het 'krimpen' van de personal computer mogelijk hebben gemaakt. Het Amerikaanse Compaq - nu nummer twee op de wereldranglijst - maakte naam door de eerste generatie transportables vergaand te verbeteren. Nummer drie op de ranglijst, Zenith - de Amerikaanse pc-dochter van de Franse computergroep Bull - ontwierp in 1986 in opdracht van het Amerikaanse ministerie van defensie als eerste een schootcomputer die zich gedroeg als een desktop van IBM.

De Japanse fabrikant Toshiba is marktleider. Deze dominantie weerspiegelt een hele reeks vitale vernieuwingen die Toshiba zelf - evenals verschillende andere Japanse bedrijven - voor hun rekening hebben genomen. Zo hebben Japanse ondernemingen gezorgd voor beter leesbare schermen, voor betere batterijen, voor betere geheugenchips en voor kleine, minder kwetsbare diskettestations. Ook hebben Japanse firma's verschillende manieren ontwikkeld om het stroomverbruik van de computers terug te brengen, zodat meer profijt kan worden gehaald uit lichte batterijen met een beperkte levensduur.

Niet alle onderdelen voor laptops zijn overigens afkomstig uit Japan. Gangbare microprocessor-chips komen van de Amerikaanse chipfabrikant Intel. Het Amerikaanse Conner Peripherals levert kleine harddisks voor de opslag van gegevens.

De Japanse voorsprong op het gebied van laptops is niet alleen gebaseerd op de losse onderdelen. Japanse ondernemingen als Toshiba, Sharp en NEC profiteren ook van hun ervaring met miniaturisering. Met de produktie van zakrekenmachientjes, horloges en videocamera's zijn de Japanners experts geworden in het verpakken van steeds meer elektronica in steeds kleinere doosjes.

Westerse fabrikanten die willen deelnemen aan de race om de draagbare computers zijn voor de produktie dan ook doorgaans aangewezen op het Verre Oosten. Zo ontwierp Compaq zelf een notebook, maar moest voor de produktie hulp van het Japanse Citizen inroepen. De notebooks van Philips komen uit Taiwan. En marktleider in desktop pc's, IBM, heeft een joint venture gesloten met Toshiba voor de produktie van kleurenschermen voor schootcomputers.

Voor de in moeilijkheden verkerende Europese fabrikanten van personal computers als Philips en Olivetti lijkt de hausse in portables exact op het goede moment te komen. Door snel de nieuwe produkten te omarmen hopen de ondernemingen hun computerverkopen met sprongen te verbeteren. Een strategie met beperkte mogelijkheden, zeggen sommigen.

“Bedrijven die niet zoals Toshiba bereid zijn miljarden te investeren in de eigen ontwikkeling van nieuwe technologie voor schootcomputers kunnen uitsluitend op prijs concurreren. Zo'n strategie is uiterst gevaarlijk omdat de marges dan veel te klein worden”, oordeelt Dick Winnubst, general manager van XTEC Portables, een onderneming gespecialiseerd in automatisering met behulp van schootcomputers.

De laptops mogen zich dan in een groeiende populariteit verheugen, de machines zijn nog steeds voor verbetering vatbaar. Gebruikers willen nog lichtere apparaten (ongeveer twee kilogram), die meer geheugencapaciteit hebben, die beschikken over batterijen met een langere levensduur en die nog betere beeldschermen hebben. Ook moet van sommige produkten de prijs verder omlaag, ordeelt Winnubst, willen de schootcomputers een bedreiging vormen voor de desktops.

Om aan die wensen tegemoet te komen, zoeken laboratoria naarstig naar nieuwe technologie voor de laptop.

Hitachi en Matsushita werken aan een nieuw type batterij, dat beter is voor het milieu dan de huidige nikkel-cadmium batterij, vaker opgeladen kan worden en meer energie kan vasthouden. Toshiba en Sharp proberen de kleurenbeeldschermen verder te verbeteren en chipfabrikanten hopen in de toekomst geheugenschijven te kunnen vervangen door geheugenkaartjes. Deze kaartjes moeten worden uitgerust met chips die - ook als de stroom wordt uitgeschakeld - gegevens vasthouden.

Dank zij nieuwe technologie zullen de machines nog lichter worden en misschien platter. Veel kleiner zullen ze niet meer worden: dan worden de toetsenborden onhandig. Superkleine personal computers, die in de binnenzak van een colbert passen, zijn nu al op de markt maar mogen zich niet in dezelfde populariteit verheugen als de notebooks.

In de wat verdere toekomst zullen ook de vertrouwde toetsenborden eraan moeten geloven. Vorig jaar introduceerde Tandy-dochter Grid de eerste draagbare computer waarbij informatie met behulp van een speciale pen direct op het scherm geschreven kan worden. Het nieuwe systeem wordt nu in ziekenhuizen getest door artsen die er aan het bed van de patient aantekeningen mee maken. Als proef slingeren Amerikaanse politiecorpsen zo snelheidsovertreders op de bon.

De producenten hebben het met de huidige generatie schootcomputers vooral gemunt op hoger opgeleiden die door de aard van hun werk veel onderweg zijn. Om een efficient gebruik van de schootcomputers mogelijk te maken worden de machines veelal uitgerust met een ingebouwd modem waarmee computergegevens over het telefoonlijn verstuurd kunnen worden. Deze zomer komt er een modem op de markt waarmee de computer aan de autotelefoon gekoppeld kan worden. Het is ook mogelijk om met de schootcomputer fax-berichten te versturen en te ontvangen.

In hun marketing van de machines spelen bedrijven handig in op de lange afstanden die de manager in de Verenigde Staten en Europa voor zijn werk moet afleggen. In Nederland worden de laptops aangeprezen als antwoord op verkeerscongestie: verkopers in de buitendienst geven hun resultaten 's avonds via de telefoonlijn door aan hun hoofdkantoor en ontwijken daardoor de files.

De Amerikaanse telefoonmaatschappij AT&T heeft als test vijfhonderd verkopers de straat op gestuurd. Met lease-auto en portable behaalde de mobiele ploeg een produktiviteitsstijging van vier procent, vergeleken met de periode dat de verkopers aan hun bureaus waren gekluisterd.

Nederlandse verkopers van schootcomputers verwijzen graag naar dergelijke Amerikaanse voorbeelden. In Nederland is de gretigheid minder.

“Nederlanders kijken zoals wel vaker de kat uit de boom en de calvinistische volksaard is niet zo gevoelig voor het showelement”, zegt Paula van Elst, assistent marketing van de Toshiba importeur in Nederland. Automatiseerder Winnubst wijst erop dat de schootcomputers in Europa ook veel duurder zijn dan in de Verenigde Staten.

Verkopers erkennen dat er met de opkomst van de schootcomputer in Nederland nog geen massale leegloop van de kantoren dreigt. “Toen de eerste optische archiveringssystemen op de markt verschenen, sprak iedereen over de komst van het papierloze kantoor,” relativeert Toshiba's Elst. “Moet je nu eens om je heen kijken.”