Geweld Zuid-Afrika groter door opheffing sancties

Hoe komt het toch dat de publieke en de politieke opinie vaak - zonder duidelijk aanwijsbare redenen - omslaan? Kort geleden waren sancties tegen Zuid-Afrika nog algemeen aanvaard. Nu worden ze plotseling zonder veel ophef opgeheven. De reden is dat De Klerk zou moeten worden beloond voor zijn hervormingsgezindheid terwijl er van werkelijke vooruitgang voor zwart Zuid-Afrika helaas nog steeds geen sprake is.

De afgelopen jaren hadden de vrijheidsstrijders in Zuid-Afrika drie actiemiddelen tot hun beschikking: gewapende strijd, massa-acties door de bevolking en internationale sancties. De gewapende strijd heeft nooit echt veel voorgesteld; wel ging er een zekere psychologische druk op de blanken van uit. De massabeweging, vooral onder leiding van het UDF, oefende druk uit met boycot-acties, stakingen en demonstraties. Bovendien hebben sancties waarvan de opheffing in Zuid-Afrika met grote opluchting is begroet, wel degelijk effect gehad zowel in materieel als in psychologisch opzicht, ook al is dat jarenlang door de regering en in zakenkringen ontkend.

Het ANC heeft nu bij wijze van concessie aan de regering de gewapende strijd opgeschort, waarmee een van de pilaren van zijn strategie is vervallen. Het idee was dat het ANC voortaan de andere twee drukmiddelen zou inzetten. Zijn verzoek aan de wereld was dan ook om de sancties niet op te heffen tot de tijd daar werkelijk rijp voor was. Maar de wereld luisterde niet.

Ook Nederland stemde voor opheffing van sancties. Dat gebeurde minder dan een jaar na het warme welkom voor Nelson Mandela in dit land. Daar kreeg hij de toezegging van Den Haag dat hij op Nederlandse steun kon blijven rekenen. Niet lang daarna ging een een groep Nederlandse parlementariers naar Zuid-Afrika die met eigen ogen kon zien hoe ernstig de situatie daar nog steeds is. Maar nu zijn Kamerleden als Verspaget (PvdA) - zij verwierf het respect van velen door de manier waarop zij de confrontatie met Buthelezi aanging - om onduidelijke redenen, ook al overstag gegaan.

Het ANC rest nu nog een drukmiddel: massa-acties. Het ironische is dat de democratische beweging door de opheffing van sancties, gedwongen is verder uitsluitend via de massa-beweging actie te voeren. Het Westen heeft door het opheffen van de sancties in feite het gevaar voor Zuidafrikanen vergroot.

Natuurlijk betekenden sancties een zeker lijden voor de gemiddelde Zuidafrikaan. Maar opheffing betekent meer demonstraties, meer stakingen en dus meer geweld. Want het is duidelijk dat de autoriteiten niet kunnen of willen omgaan met de massa-beweging zonder gebruik van geweld; zoals weer bleek uit de recente moordpartij tijdens een 'illegale' ANC-demonstratie in Daveyton.

De blanke regering blijft - zowel door haar partijdige optreden als door haar niet-optreden als haar dat beter uitkomt - in grote mate verantwoordelijk voor het extreme en wijdverbreide geweld in de Zuidafrikaanse maatschappij. Bovendien zijn er nog andere duistere krachten aan het werk die met de regering worden geassocieerd. De gruwelijke slachtpartij onlangs tijdens een nachtwake van het ANC leek tot in de details op een Renamo-aanval in Mozambique en iedereen in Zuid-Afrika weet door wie dat Renamo werd getraind.

Het doet er weinig toe dat De Klerk een eind wil maken aan het geweld in zijn land, maar hij kan het blijkbaar niet. Toch heeft de Nederlandse regering zijn kant gekozen.

Het is duidelijk dat De Klerk de strijd om Europese steun heeft gewonnen. Dat hij integriteit uitstraalt, telt blijkbaar zwaarder dan de jarenlange vrijheidsstrijd in Zuid-Afrika waarmee Nederland tot nu toe zo nauw verbonden was. Het kan trots zijn op deze verbondenheid die bij Zuidafrikanen zeker niet onbekend is. Hoewel de strijd nog lang niet is gewonnen, is Nederland toch overgelopen naar de regeringskant. Veel te vroeg, want er is nog veel te weinig veranderd.

Er is wel een aantal wetten afgeschaft maar die wetten waren allang niet meer nodig om de status quo te handhaven. Er is nog steeds geen stemrecht en weinigen hebben het geld of enig uitzicht daarop, om van de nieuwe 'vrijheid' te genieten.

In het buitenland houdt men te weinig rekening met wat de mensen in Zuid-Afrika willen. Zij willen niet zozeer de afschaffing van bepaalde wetten maar democratische verkiezingen. Zover is het nog lang niet.

Nelson Mandela heeft al gedreigd dat buitenlandse bedrijven door stakingen en boycots gedwongen zullen worden weer te vertrekken als het veranderingsproces stagneert; een duidelijker oordeel over de verminderde buitenlandse druk is haast niet denkbaar. Nog steeds is er voortdurende druk op de Zuidafrikaanse regering nodig om vooruitgang te boeken op de weg naar democratie en vrijheid.

Waarom het allemaal zo moeilijk en langzaam gaat, begrijp ik niet. Elders in de wereld is het laatste jaar immers vele malen gebleken dat als alle partijen dat echt willen, verkiezingen in een mum van tijd kunnen worden georganiseerd. Vandaar dat in Zuid-Afrika wel wordt getwijfeld aan de integriteit van De Klerk. De druk moet ook van buitenaf blijven komen en moet vooral gericht zijn op de blanke regering die op dit moment anti-ANC krachten gebruikt om het ANC te verzwakken en het veranderingsproces te vertragen.

Van hieruit kan een aantal dingen worden gedaan. We kunnen duidelijk maken aan De Klerk dat het proces van opheffing van sancties niet onomkeerbaar is en dat het begin van opheffing niet betekent dat alle sancties zullen worden opgeheven of dat de wereld tevreden is met de snelheid en de aard van de veranderingen. De eerste opheffing was een gebaar van goede wil - niet een vrijbrief om verder geen actie te ondernemen. Bovendien zouden de regering en de grote politieke partijen, vooral de Partij van de Arbeid, zich opnieuw moeten bezinnen op een consistent, logisch en goed onderbouwd beleid tegenover Zuid-Afrika, waarbij tevens duidelijk wordt aangegeven onder welke voorwaarden banden met Zuid-Afrika wel of niet zullen worden aangehaald.