Slowaken dragen premier Meciar 'ondanks zijn fouten' op handen

BRATISLAVA, 17 april - De aanhangers van de Slowaakse premier, Vladimir Meciar, hebben hun hoofdkwartier gevestigd in een woonhuis op de top van een heuvel in Bratislava.

Vanuit de ramen kunnen zij zien hoe de Donau door het dal stroomt, met verderop het historische centrum van de Slowaakse hoofdstad. Zij hebben zich na de breuk met de leiding van de beweging Burgers tegen Geweld (VPN) in de schilderachtige, riante buitenwijk teruggetrokken om er de rivaliserende factie 'Platform voor een Democratisch Slowakije' (VPN-ZDS) op te richten. Het VPN-hoofdkwartier in het oude stadscentrum moesten zij verlaten, maar zij beroepen zich nog altijd op de idealen van VPN, de Slowaakse organisatie die de motor was van de revolutie in november 1989.

“Ik heb VPN verlaten omdat de leiding het nationale aspect niet wilde zien”, zegt Juraj Mihalik, de campagneleider die VPN bij de parlementsverkiezingen van juni 1989 aan een zege van zo'n 30 procent hielp. “Slowaken vormen een historische natie, maar ze kregen nooit de kans om hun eigen identiteit vorm te geven. Als VPN het nationale vraagstuk links laat liggen, nemen de radicale nationalisten het over.”

VPN-ZDS schaart zich achter Vladimir Meciar, de robuuste Slowaakse premier die geen blad voor de mond neemt. In onderhandelingen met Praag over een nieuwe grondslag voor Tsjechoslowakije eiste de 48-jarige Meciar, ex-bokskampioen, gelijkwaardigheid voor de deelrepubliek aan de Donau. In Praag sloeg hij geregeld met de vuist op tafel en bracht hij de hele politieke kaste van toneelschrijvers en artiesten aan de Moldau in verwarring. Hij spreekt zich publiekelijk uit tegen het “Tsjechische chauvinisme en de bemoeizucht van de federale regering”. Praag ziet hem als de grote splijtzwam van Tsjechoslowakije en de VPN-leiding van voorzitter Fedor Gal omschrijft hem als een machtsbezeten en paranoide premier.

Maar in Slowakije is de hoekige Meciar bijzonder geliefd. “Hij is geen diplomaat en maakt ook vaak fouten”, zegt Mihalik onomwonden.

“Maar hij durft te zeggen wat de mensen denken, hij is niet bang voor de politici uit Praag. Veel Slowaken hebben in de federatie een minderwaardigheidscomplex opgelopen. Ze zwijgen en luisteren slaafs naar wat Praag voorschrijft. En dan komt plotseling Meciar op het toneel die Praag lik op stuk geeft. Hij is hun held.”

Premier Meciar is de sterkste politieke persoonlijkheid van Slowakije, in zijn kielzog groeit ook het VPN-ZDS. De VPN van Gal heeft echter alle bezittingen nog en ook het geld. “We moeten alles nu zelf betalen”, zegt Mihalik. “Maar Meciar zal VPN-ZDS groot maken, de groep rond Gal heeft weinig steun.” Enkele recente opiniepeilingen geven Meciar inderdaad flinke steun, met op de tweede plaats de Slowaakse christendemocraten (KDH), gevolgd door de Slowaakse Nationale Partij (SNS). De VPN-groep rondom Gal komt, als laatste, niet verder dan vijf procent. Waarnemers in Bratislava menen dat de VPN van Gal steeds meer een besloten club van intellectuelen wordt, die het contact met de bevolking verliest. De intellectuelen in Bratislava lopen de kans in de politieke marge terecht te komen, zoals dat eerder gebeurde met de ex-dissidenten in de voormalige DDR en de intellectuelen in Polen. “Gal en zijn VPN spreken een taal die een bevolking zonder enige politieke scholing niet begrijpt”, zegt Mihalik. “Hij ziet niet in dat de Slowaken niet opnieuw tweederangs burgers willen worden. VPN praat gewoon Praag na, en geeft daarmee ruimte aan nationalisten.”

Meciar heeft de harten van de Slowaken gewonnen met zijn luide roep om gelijke rechten. Hij wil dat Slowakije en het Tsjechische landsdeel eerst zelf een grondwet maken. De twee deelrepublieken besluiten autonoom welke staatsbevoegdheden aan de federale organen worden gedelegeerd, de zogenoemde federatie van onderop. “Praag wil het andersom, het wil zelf de federatie voorschrijven en wat kruimels aan de deelrepublieken geven. Maar Meciar wijst de federatie oude stijl vierkant af.” De Tsjechen, die harde, openlijke debatten niet gewend zijn, zijn geschrokken van Meciars directe optreden. “Ons noodlot is dat Praag ons achter onze rug om naar de buitenwereld afschildert als domme nationalisten, of als fascisten, omdat de enige onafhankelijke Slowaakse staat de schepping was van Adolf Hitler.” Slowaken genieten echter van Meciars duidelijke optreden, soms in de hoedanigheid van Willem de Grootvader en soms ook als gekrenkte regionale held.

Meciar vindt echter ook meer rationele steun voor zijn politiek. In Slowakije is veel zware industrie gevestigd, de bedrijfstakken die bij de hervormingen het meest in gevaar komen. Hij eist dat Slowakije in de federatie het recht zal krijgen om zelf het hervormingsplan op te stellen. Ook de buitenlandse handel wil Bratislava zelf doen. De hervormingen worden immers in Praag bedacht, en de handel met de buitenwereld vanuit Praag geregeld, terwijl in Slowakije de zware klappen vallen. “Wij zijn voorstander van hervormingen, maar in een langzamer tempo. De sociale spanningen worden te groot”, zegt Mihalik. “Slowakije heeft zich via de zware industrie ontwikkeld, het heeft praktisch niets anders. Als dat in een keer verdwijnt, zijn we terug bij af.”

Veel Slowaken vrezen dat de hervormingen armoede zullen brengen, en steunen de harde houding van Meciar. Ook andere partijen, de Partij voor Democratisch Links (de ex-communisten), de Slowaakse nationalisten en de christendemocraten hebben lovende woorden voor Meciar. VPN wil echter het Praagse tempo aanhouden. “Meciar is het mindere kwaad”, zegt Joseph Prokes, leider van de nationalistische SNS. “Deze hervormingen zijn weer een bedenksel van Praag om Slowakije te koloniseren.” De SNS is voor een volledig onafhankelijk Slowakije, maar de partij heeft bij de lokale verkiezingen van eind vorig jaar flink verloren. Meciar nam ze wind uit de zeilen. Na de splitsing van VPN zijn de christendemocraten (KDH) de sterkste groep in het Slowaakse parlement, en hun populariteit stijgt nog verder. Bij de parlementsverkiezingen van juni 1990 kregen zij ongeveer 20 procent, bij de lokale 34 procent. KDH zit in een gunstiger positie, het wacht tot de fronten binnen VPN duidelijk zijn gescheiden om vervolgens de partner voor een coalitie te kiezen. Nu zitten de VPN, Meciars VPN-ZDS en de KDH allemaal in de regering, elkaar beloerend.

KDH zit echter meer op de lijn van Meciar dan op die van de links-liberale VPN. KDH is ook voor een federatie van onderop en eist bovendien dat Slowakije in het buitenland zijn eigen vertegenwoordigers krijgt.

Meciar domineert het politieke landschap in Slowakije: voor de VPN van Gal is hij een gewetenloze populist, voor KDH een pragmatisch opportunist en voor VPN-ZDS is hij de laatste kans op een federatie met de Tsjechen, die de Slowaken zelfrespect brengt. VPN-ZDS voelt zich gesterkt, omdat ook Alexander Dubcek - voorzitter van het federale parlement in Praag - de kant van Meciar zegt te hebben gekozen. “Als de Tsjechen niet begrijpen dat Slowaken ruimte moeten hebben voor hun identiteit, heeft een federatie geen nut”, zegt Mihalik. “Meciar kan de Slowaken een eigen gezicht geven, en het nodige zelfvertrouwen. Als hij wordt weggestuurd, is Tsjechoslowakije ten einde.”

    • Derk-Jan Eppink