Ethiopie dreigt na Mengistu in fracties uiteen te vallen; Met Karl Marx in de schooltas trok de jeugd de bergen in

NAIROBI, 16 april - In Ethiopie dreigt een nieuwe machtsstrijd indien, zoals voorspeld wordt, president Mengistu Haile Mariam in de komende maanden ten val zal komen. In Liberia en Somalie volgde na de overwinning op de dictatuur nieuw geweld tussen de verschillende facties van het verzet, die ieder de totale overwinning opeisen. Een dergelijk ontwikkeling kan in Ethiopie tot fragmentatie van het land leiden, met verstrekkende gevolgen voor de regio.

Ethiopie is met ongeveer 45 miljoen inwoners een volkrijke en historische natie. Door zijn potentiele rijkdom en strategische ligging aan de Rode Zee, met aan de overkant het olierijke Midden-Oosten, trekt het al eeuwenlang de aandacht van Westerse en Arabische grootmachten. Het land kent een lange geschiedenis van geweld tussen de diverse samenstellende nationaliteiten.

In het recente verleden hebben vooral ideologische verschillen tussen de talrijke verzetsbewegingen een rol gespeeld. Maar ook de tegenstelling tussen het koptische christendom en de groeiende invloed van de islam kan in de toekomst als een splijtzwam werken.

Marxisme-leninisme is een omstreden term in Ethiopie. Tot de val van het keizerrijk in 1974 kenmerkte de samenleving zich door een middeleeuws karakter en scherpe klassentegenstellingen. Mede daardoor oefende de marxistische ideologie een sterke aantrekkingskracht uit op de oppositie.

Studenten, arbeiders in de steden en lagere militairen organiseerden zich in communistische voorhoede-organisaties tegen het antieke regime van keizer Haile Selassie.

Militairen onder Mengistu kaapten na 1974 de revolutie. Hun versie van het marxisme was vooral een middel om op militaristische wijze de samenleving tot in de verste hoeken te controleren door middel van volks- en buurtcomites en de efficiente geheime dienst. In een verbond met de Sovjet-Unie ontpopte Mengistu zich als een lokale versie van Stalin.

Vorig jaar verdwenen de posters van Marx, Engels en Lenin plotseling uit het straatbeeld. Het marxisme werd daarmee bij de vuilnisbak gezet. De ommezwaai in Oost-Europa had zijn effect niet gemist.

Er werd geen traan gelaten onder de bevolking. Het marxisme was nooit doel maar slechts middel geweest voor de machthebbers. De komische beeltenissen van de bebaarde 'blanken' Marx, Lenin en Engels hadden in de afgelegen bergdorpjes alleen associaties opgeroepen met vreemde stripverhalen. Het massieve standbeeld van een wandelende Lenin stond in Addis Abeba altijd al met zijn neus naar de internationale luchthaven, zeiden de bewoners van de hoofdstad spottend.

Na een uiterst felle en bloedige terreur die volgde op de revolutie van 1974, werden de burgercommunisten door de militairen uit al hun machtsposities verdreven. Met de boeken van Karl Marx in hun schooltassen trokken de jongeren de bergen in, waar enkelen van hen in 1975 het Tigrese Volksbevrijdingsfront (TPLF) oprichtten. Anderen sloten zich aan bij het al veel oudere Eritrese Volksbevrijdingsfront (EPLF). En ook de Ethopische Revolutionaire Volkspartij (EPRP), die het in de straten van Addis Abeba had opgenomen tegen Mengistu, blijkt nog steeds op kleine schaal militair actief in de regio's Gojam en Gondar.

Het EPLF, de meest ervaren van alle verzetsbewegingen, stimuleerde de oprichting van andere gewapende oppositiegroepen en verleent militaire assistentie aan het TPLF. Na een periode waarin het marxisme hun leidraad vormde, staan de Eritrese verzetsstrijders nu een gemengde economie voor en een pluriform politiek bestel.

Het TPLF is een overkoepelende organisatie. Het MarxistischLeninistische verbond van Tigre oefent grote invloed uit op het TPLF-leiderschap. “Ik ben een communist, ik heb geen reden dat te verbergen”, zei TPLF-voorzitter Melesse Zenawi vorig jaar. Het TPLF schafte in zijn bevrijde gebieden echter het gehate centralistische economische systeem af dat werd geintroduceerd door Mengistu en voerde de vrije markteconomie in.

De beeltenissen van Marx, Engels en Lenin sieren nog steeds de straten in het TPLF-gebied, en onder de door idealisme gedreven TPLF-leiders vielen tot voor kort openlijk lofbetuigingen te horen aan het adres van het Albanese communisme.

Hun verklaringen hiervoor klinken weinig overtuigend. TPLF-voormannen in Tigre verklaarden vorig jaar desgevraagd dat “men in Albanie evenals in Tigre met volksparticipatie terrassenbouw op de bergen toepast”. Door het ruwe berglandschap zitten de de Tigrese revolutionairen in een isolement. Dit heeft kennelijk hun visie op de wereld belemmerd.

Het TPLF hielp op zijn beurt weer de Ethiopische Democratische Volksbeweging (EPDM) oprichten. Deze beweging recruteert haar aanhang onder de Amhaarse bevolkingsgroep. Het TPLF ging met deze organisatie samenwerken in het Ethiopische Democratische Revolutionaire Volksfront (EPDRF). Door middel van het EPDRF kan het TPLF zijn invloed uitbreiden onder andere nationaliteiten dan de Tigreers. Het EPDRF heeft invloedrijke communistische aanhangers in zijn gelederen, veelal afkomstig van het TPLF. Op een EPDRF-congres begin dit jaar werd een compromis uitgewerkt tussen marxisten en liberalen. Het EPDRF wenst nu een “democratische volksregering”, kapitalistische inbreng op kleine schaal en een grote economische rol voor de staat. “Vijanden van het volk”, zoals kapitalisten en feodalisten, dienen in hun vrijheid te worden beperkt.

Ethiopie telt meer dan tien invloedrijke verzetsorganisaties. Onder de paraplu van het EPDRF werken verder samen de Ethiopische Democratische Revolutionaire Officierenbeweging (EDORM), de Afar Democratische Unie (ADU) en de Oromo Democratische Volksorganisatie (OPDO). In oppositie tegen het EPDRF zijn de inmiddels sociaal-democratisch geworden EPRP en de monarchistische Ethiopische Democratische Unie (EDU). Gevluchte ex-medewerkers van Mengistu, zoals de voormalige minister van buitenlandse zaken Goshu Wolde, verzetten zich fel tegen de “Pol Pot-achtige kliek” van het TPLF en het EPDRF.

Een veel fundamenteler probleem dan ideologie voor het toekomstige Ethiopie vormt de nationaliteitenkwestie. Het land bereikte zijn huidige vorm met de veroveringen door de Amhaarse keizer Menelik, eind vorige eeuw. Talrijke nationaliteiten zijn Meneliks gebiedsuitbreidingen blijven zien als Afrikaans kolonialisme. De derde bevrijdingsbeweging van het land, na EPLF en EPDRF, is het Oromo Bevrijdingsfront (OLF). Het OLF eist zelfbeschikking voor de Oromo's, de grootste bevolkingsgroep van het land.

De Somaliers in Oost-Ethiopie voelen zich verbonden met de Somalische natie. De Afars in het noordoostelijke Danakil-gebied wensen meer autonomie en kijken met argusogen naar de Tigreers en de Eritreers die aanspraken maken op stukken van hun woongebied. Delen van de zwarte bevolking in het zuidwestelijke Gambela weten zich cultureel verbonden met stamgenoten in Zuid-Soedan.

Het EPLF baseert zijn eis voor onafhankelijkheid van Eritrea op het kortstondige verleden als Italiaanse kolonie. Het TPLF heeft met tegenzin de eis van het EPLF voor Eritrese onafhankelijkheid geaccepteerd, maar verzet zich tegen een gelijksoortig streven van de Oromo's. Andere oppositiegroepen, en vermoedelijk het overgrote deel van de Ethiopiers woonachtig buiten Eritrea, weigeren Eritrea zijn eigen weg te laten gaan.

Ethiopie kent geen democratische traditie. Nog nooit mochten de Ethiopiers vrij hun mening uiten, niet onder de feodale keizerlijke regimes, noch onder de militair-marxistische dictatuur van Mengistu.

Om hun revolutionaire karakter te onderstrepen organiseren de verzetsbewegingen de bevolking op bijna fanatieke wijze in democratisch gekozen bestuursraden. Maar onderling vechten de guerrilla-organisaties hun geschillen veelal uit op het slagveld.

Het EPLF is in opmars in het noorden en noordoosten, het EPDRF in het westen en het centrale gedeelte en het OLF voert zijn acties op in het zuiden en westen. Mengistu controleert sinds vorige maand nog slechts de helft van de natie. De amassadeur van Ethiopie in Kenia, Assefa Woldie, waarschuwde eerder deze week in Nairobi voor 'fragmentatie'

van zijn land en voorspelde een hongerramp wanneer de voedselhulp niet kan worden verspreid wegens de gevechten. De eenheid van Ethiopie staat op het spel.