Het grote onrecht van de 'Japanse' Koerilen

TOKIO, 15 april - In Japan stijgt de spanning aan de vooravond van het historische bezoek dat Michail Gorbatsjov als eerste Sovjet-staatshoofd vanaf morgen aan Japan brengt. De hamvraag is of dit bezoek de langverwachte doorbraak zal brengen in de uiterst koele relatie tussen de beide landen. Voorwaarde voor verbetering van de verhouding is dat de Sovjet-Unie vier kleine eilandjes van de Koerilen-keten - in Tokio's optiek - teruggeeft aan Japan.

In de anderhalf jaar van voorbereiding die aan dit bezoek vooraf is gegaan heeft Moskou nauwelijks toespelingen gedaan die enig optimisme rechtvaardigen. Dat heeft echter het enthousiasme in Japan niet gedempt, waar men rozige scenario's schetst over de toekomstige relatie van Japan met de Sovjet-Unie.

Elke dag wijden de Japanse kranten een groot deel van hun voorpagina aan de compromissen waartoe verschillende gezaghebbende Japanse politici bereid zouden zijn. Alleen de termijn waarop Japan de eilandjes terugkrijgt en het bedrag in economische steun dat de Sovjet Unie hiertegenover van Japan kan verwachten zijn nog variabel.

Constante factor is dat Japan pas een vredesverdrag zal tekenen als de Sovjet Unie de Japanse aanspraak op de vier eilandjes erkent.

Functionarissen in Moskou betonen zich creatiever. De Sovjet-Unie heeft de laatste dagen twee projecten gesuggereerd die zich lenen voor Japans-Russische samenwerking. Het ene behelst het gezamenlijk opzetten van een kernenergiecentrale op een van de vier omstreden eilandjes. Het andere schetst een Sovjet-voorstel voor een uitgebreide vredesregeling voor het hele gebied van de Stille Oceaan. Tokio heeft op beide voorstellen officieel nog niet gereageerd.

Hier klampt men zich vast aan een strohalm: de door Moskou uitgesproken bereidheid om het territoriale dispuut - door de Russen steevast omschreven als “de hardnekkige kwestie die verbetering van de betrekkingen in de weg staat” - althans op de agenda te zetten.

Na alle aandacht van televisie en pers voor heden, verleden en toekomst van de relatie tussen Japan en de Sovjet Unie, is iedere Japanner met de achtergrond van deze 'hardnekkige kwestie' vertrouwd.

De verschillende verdragen waarbij de grenzen tussen beide landen achtereenvolgens werden vastgesteld heeft elke Japanner paraat.

Het eerste, uit 1855, stelt de grens tussen de beide landen halverwege de Koerilen, zodat de zuidelijkste vier eilandjes bij Japan behoren.

In de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog werden deze eilandjes door het Sovjet-leger geannexeerd - Rusland viel Japan binnen op 9 augustus, de dag dat Amerika de tweede atoombom lieten vallen op Nagasaki. Het vredesverdrag van San Fransisco van 1951, waarbij Japan haar soevereiniteit terugkreeg, stipuleerde dat Japan afzag van elke aanspraak op de Koerilen. Volgens Japan was deze clausule niet van toepassing op de Noordelijke Territoria (de Japanse benaming voor de vier eilanden die het dichtst bij het Japanse eiland Hokkaido liggen), omdat deze geen deel uitmaakten van de Koerilen. Deze interpretatie was voor de Russen reden om te weigeren het vredesverdrag te ondertekenen.

In 1955 begonnen Japan en Rusland aan besprekingen die tot normalisatie van de verhoudingen moest leiden. Een jaar later werd overeenstemming bereikt over een compromis, waarbij Japan twee van de vier eilandjes terug zou krijgen bij ondertekening van een vredesverdrag. Voor het echter zover kwam verlengden de VS en Japan hun Veiligheidsverdrag in 1960, dat het mogelijk maakte dat de Amerikanen hun bases in Japan behielden. Vervolgen weigerde Moskou de eilandjes terug te geven zolang er buitenlandse troepen op Japans grondgebied waren gestationeerd. Sindsdien heeft Moskou het bestaan van een territoriaal geschil met Japan ontkent.

Voor wie na deze naakte feiten nog niet is overtuigd van het grote onrecht dat Japan is aangedaan, worden de lezers en de kijkers nog onthaald op roerende interviews met uit hun vaderland verdreven vissers. De Japanse bewoners van de Noordelijke Territoria zijn namelijk na de oorlog allemaal geevacueerd naar Hokkaido, het noordelijkste eiland van Japan. Daarvandaan kunnen ze hun vaderland zien liggen, maar zelfs de mogelijkheid om de graven van hun grootouders te bezoeken is hen ontzegd.

Sommige commentatoren laten zich zo meeslepen door alle sentimentaliteit over de eilanden, dat ze er niet voor terugdeinzen om de teruggave van de eilandjes te vergelijken met de hereniging van Duitsland.

Ook staan slechts weinigen stil bij het feit dat alleen op Japanse topografische kaarten de vier eilandjes boven Hokkaido als Japans grondgebied staan aangegeven. Voor de rest van de wereld zijn het simpelweg Koerilen.

Om sterker te staan tegenover de Sovjet-Unie in de eis om teruggave van de eilandjes worden ook pogingen ondernomen om internationaal begrip te kweken voor het Japanse standpunt. “Aangezien de posities van Japan en de Sovjet-Unie op dit punt ver verwijderd zijn, is het voor Japan van vitaal belang voor de oplossing van deze kwestie om het begrip van weldenkende landen achter zich te weten”, zo stelt de speciaal in het Engels uitgegeven brochure van de 'Japanse Liga voor de Teruggave van de Noordelijke Territoria'. Desgewenst organiseert deze Liga voor buitenlandse correspondenten tripjes naar Noord-Hokkaido om met eigen ogen de tragedie te aanschouwen.

Het meeste resultaat valt echter te verwachten van Tokio's zogenaamde 'yen-diplomatie'. Als Gorbatjov dan niet gevoelig is voor historische of humane argumenten, dan werkt wellicht het kosten-baten argument. De bijna bankroete Sovjet-economie kan de economische steun die Tokio in het vooruitzicht stelt in ruil voor de vier eilandjes beter dan ooit gebruiken.

Aan de andere kant is het voor Japan een hoge prijs om zichzelf omwille van de vier eilandjes af te snijden van de economische potenties die de Sovjet-Unie biedt.

Zowel Tokio als Moskou zijn zich ervan bewust dat Gorbatsjov de troefkaart in handen heeft in het diplomatieke spel dat Japan zo graag wil uitspelen. De vraag is of het er de komende vier dagen van komt.

In de vier ontmoetingen tussen premier Toshiki Kaifu en Michail Gorbatsjov zullen de uitgangsposities van beide partijen duidelijk worden. De zeer hooggespannen verwachtingen in Japan maken een grote teleurstelling bijna onvermijdelijk.