P. SCHAT; PvdA straalt een klamme sfeer uit

Hoe komt de Partij van de Arbeid de klap van de Provinciale-Statenverkiezingen te boven? Het is een vraag die de partij in alle geledingen bezighoudt. Een serie gesprekken met mensen uit de PvdA over de toekomst. Vandaag het zesde, met componist Peter Schat, inmiddels voormalig lid van de partij en waarnemer op afstand.

AMSTERDAM, 13 april - Een paar jaar geleden ontdekte de componist Peter Schat dat de ledenadministratie van de PvdA iedere maand 5,75 gulden van zijn giro afboekte. Ik ben zeker partijlid geworden, concludeerde Schat, en wierp zich met verdubbelde ijver in de strijd tegen de Stopera, “die puist op de stad”. Hij voelt zich verwant met de PvdA, “meer dan met enige andere partij”. Maar toen duidelijk werd dat de PvdA-ledenadministratie hem aanzag voor een overleden oude dame in Friesland, trok hij zich schielijk terug. Zo betrokken bij de politiek is hij nu ook weer niet.

Toch polemiseerde hij in Hollands Maandblad van januari met partijvoorzitter Sint. “Zijn onze politici dan allemaal te vroeg van de moederborst genomen stakkers, behept met een overdosis narcisme, die hun verhindert fouten te erkennen?” In zijn oeuvre komt de politiek als inspiratiebron geregeld voor - Canto General voor sopraan, viool en piano uit 1974 draagt als ondertitel 'In memoriam Salvador Allende'. Polonaise uit 1981 is geinspireerd door de opstand op de Leninwerf in Gdansk: Allegro furioso e appassionato.

Volgens Schat zijn er drie grondhoudingen in de politiek mogelijk: de clericale, de liberale en de sociale. Zijn verwantschap met de sociale hangt samen “met het soort mensen in die partij. Ook de filosofie van het socialisme in het algemeen spreekt me aan: de solidaire samenleving. Anders wordt het misschien te dwaas, te koud. Kunstenaars hebben in het algemeen de neiging om aan de kant van de onderliggende partij te staan”.

Als hoofdoorzaak van de PvdA-nederlagen noemt hij “algemene neergang van het reeel bestaande socialisme. Het Oostblok heeft een enorme invloed gehad; de PvdA heeft de Muur een historische noodzaak genoemd en als die valt, dan valt er ook een stuk van de PvdA. Dat vind ik heel rechtvaardig. Dat hebben ze maar te incasseren.” Schat neemt de PvdA vooral het onvermogen zich te excuseren voor die periode kwalijk.

“Het is collaboratie zonder bezetting geweest, zoals Karel van 't Reve dat noemt. Die Muur was voor de PvdA geen klaagmuur. Jarenlang heeft die partij gevonden dat Amerika het ergste land is; pas daarna kwam het Oostblok.” Bij de ontvangst door de Tsjechoslowaakse president Havel in Den Haag zei Schat dat het “voor ons, Westerse intellectuelen, tijd is om hem zijn excuses aan te bieden voor de marxistische modernistische propaganda die wij hier maakten in de tijd dat hij gevangen zat”. Havel had de dag tevoren in Brussel de NAVO excuses aangeboden voor de anti-NAVO propaganda van zijn voorgangers.

Zo hoort het, volgens Schat. “Ik ken geen kunstenaars die lid zijn van de PvdA. Maar misschien zeggen ze het niet, hoor. Dat kan. Zo goed is het socialisme voor de kunst ook niet geweest. Socialisme is te intellectueel, te logisch.

Het socialisme is de berekenende kant van de maatschappelijke orde: de planologie, de no-nonsense, de weg van de gymnastiek. Niet van de kunst. Kunst is goed voor de clericalen en de liberalen. Die zijn beiden niet goed bij hun hoofd.''

“Politiek is niet iets moois als de liefde of de natuur. De politiek moet de dingen goed regelen: eigenlijk is dat heel saai en vervelend.

De tijd van het grote bak- en braadwerk is bovendien voorbij. Maar zo'n grote misdaad als op het Plein van de Hemelse Vrede vergeet ik niet. Dat houdt me bezig.” Bij een bezoek eerder dit jaar aan de VS hoorde Schat in de supermarkten stemmige klassieke muziek in plaats van de gebruikelijke muzak. “Dat hield verband met de Golfoorlog.

Mooie muziek betekent ellende, oorlog, verdriet.” Wat voor muziek zou hij componeren voor de drie politieke stromingen in Nederland? Een requiem voor de PvdA, bijvoorbeeld? “Nee, dat is veel te mooi. U stelt wel een eigenaardige vraag. Voor de liberalen een wals. Voor de christenen een cantate of een fuga. Voor de socialisten.... een sonate, denk ik. Dat is een hele rationele, afgepaste vorm.”

Ooit was Schat lid van de CPN. Maar na een vergadering is hij daar “weggehold”. “Het was erger dan de gereformeerde jongerenvereniging van vroeger. Die sfeer van eenstemmig leedvermaak tegenover alle anderen...” Hoe links is hij eigenlijk nog? “Je weet niet meer precies wat links is tegenwoordig. Dat is ook de moeilijkheid van de PvdA. De democratie is nu het grote ideaal. Het is erop of eronder voor de hele wereld. Er is maar een manier om de oorlog uit te bannen en dat is de democratie invoeren. Vroeger was de klassenstrijd het ideaal. De makke van de PvdA is dat die partij daarvan nog helemaal is doortrokken. Wat mij buitengewoon irriteert aan de PvdA is het instinctieve gebrek aan democratische inspiratie. De dictatuur van het proletariaat was de goeie dictatuur - dat idee. Dat is een zondeval voor ieder nadenkend mens. Je merkte dat in de Golfoorlog. Het geaarzel en geneuzel bij zo'n duidelijke kwestie, ik vond het schandalig. Het is een gebrek aan instinct voor de tirannie. Het socialisme heeft een enorm narcistische component. Ze kunnen maar niet van die zelfverheerlijkende sokkel afkomen. Je zonden bekennen - dat kunnen ze van de clericalen leren. Dan kom je verder. De PvdA betreedt anders het derde betekenisloze tijdperk.”

Van de PvdA-leiding gaat weinig uit, vindt hij. “Ze weten het niet zo goed meer. In de PvdA heerst een klamme sfeer. Bij D66 heb je het idee dat ze iets willen, hoewel ik me afvraag of het ook moet gebeuren. Van Mierlo vind ik een interessante man. Iemand met talent. Daar mag je dan best op stemmen. Hij is trouwens behoorlijk PvdA-achtig. Dit wordt hun decennium, dat voel ik. Beginselen zijn flauwekul. Veel hangt af van de persoonlijkheden die leiding geven. Wie het artistieke orgaan mist mag geen leiding geven. Stel je voor dat iemand die muziekdoof en muziekblind is de macht krijgt... Je zet ook geen piloot met slechte ogen in een Boeing 747.”

“De PvdA komt hier voorlopig niet overheen, maar dat vind ik niet zo erg. Er staat nergens geschreven dat de PvdA een grote partij moet zijn. Ze mogen best zo klein worden als de VVD, dat kan heel inspirerend werken. Die dingen gebeuren in de geschiedenis. Het idee dat het socialisme de wereld in z'n eentje aankan is volkomen de grond ingeboord. Ze zullen moeten samenwerken met de clericalen of de liberalen. Er moet altijd een partij in de oppositie zijn - wie dat is maakt niet zoveel uit. De clericalen zeggen dat je op God moet vertrouwen. Daar is veel van waar. De socialen zeggen dat je op elkaar moet vertrouwen. Dat is zeker waar. De liberalen zeggen dat je goed voor jezelf moet zorgen. Dat is ook waar. Alle drie zijn ze de haven van de democratie binnengevaren - elke groepering die dat lukt heeft een stuk van de waarheid en mag blijven. Communisme en fascisme is dat niet gelukt, fundamentalisme zal het nooit lukken.”

    • Folkert Jensma