Oleg Roemjantsev, leider van de Russische sociaal-democraten; 'Wij democraten hebben ideeen maar geen ervaring, wij zijn incompetent'

Vorige week sloeg Boris Jeltsin zijn laatste slag. Het Russische parlement dat hem aanvankelijk wilde afspelen, was na een week tactisch spel en mijnstakingen murw en gaf Jeltsin wat hij wilde. De leider van de democratische oppositie wordt straks waarschijnlijk het eerste rechtstreeks verkozen staatshoofd in de Russische geschiedenis. Soeverein bood Jeltsin het Kremlin vervolgens 'ronde tafel' onderhandelingen aan. Afgelopen week nam president Michail Gorbatsjov van de Sovjet-Unie de handschoen op. Die 'ronde tafel' leek hem in principe ook wel een goed idee. De stap van Gorbatsjov heeft meteen verdeeldheid gezaaid in het democratische kamp. Volgens de 'reformisten' is de ronde tafel de laatste kans om chaos, reactie of 'democratuur' te voorkomen. De sociaal-democraat Oleg Roemjantsev is hun voorman. De laatste maanden is hij opgestegen tot de inner circle van Jeltsin. Maar hij moet nu al opboksen tegen het 'revolutionaire' kamp dat van geen historisch compromis wil weten. Een jonge politicoloog over de viersprong in de Russische geschiedenis.

Amper dertig jaar oud is hij. Maar ondertussen is hij wel de leider van de sociaal-democratische partij in Rusland. Hij probeert nog steeds optimistisch te zijn, doch heeft inmiddels wel begrepen hoe moeilijk het driekwart eeuw geleden voor de mensjewieken was om overeind te blijven. Hij heeft zich voorgenomen om politiek te blijven bedrijven, ook al is hij in feite een intellectueel die beroemd wil worden door te schrijven.

Oleg Roemjantsev zit midden in het krankzinnige politieke conflict dat momenteel in de Sovjet-Unie wordt afgewikkeld. Als voorzitter van de commissie die de nieuwe grondwet voor Rusland heeft voorbereid, staat hij dicht bij Boris Jeltsin, thans het enige alternatief voor het ancien regime, en vecht hij dus ook voor zijn eigen machtspositie en die van zijn partij. Als politicoloog die zijn carriere begon aan het befaamde 'Instituut voor de economie van het socialistische wereldsysteem', het zogenaamde 'Bogomolov-instituut' dat nu als een soort denktank voor de democratische beweging functioneert, wil hij het proces bovendien begrijpen. Hij kan het dus eigenlijk allemaal niet meer aan. ''Het is te veel, ja''.

Driekwart jaar geleden was Oleg Roemjantsev nog niet meer dan een jonge volksvertegenwoordiger in het Russische parlement die een beetje dronken in een van de drieduizend kamers van hotel Rossia, het architectonische Brezjnev-gedrocht dat in de jaren zestig pal tegenover het Kremlin is neergeplempt, de chicanes rond de verkiezing van Jeltsin tot voorzitter van de Opperste Sovjet uit de doeken deed.

Nu lijkt Oleg Roemjantsev een arrogante ijdeltuit in een pak en een westerse stropdas die nauwelijks tijd over heeft voor zijn gasten, zich erover beklaagt dat hij geen geld krijgt voor interviews, en ook anderszins gewichtig doet omdat hij nu eenmaal een van de strategen van de oppositiebeweging Democratisch Rusland is.

Maar dat is toch schijn, zo blijkt tijdens een uren durende poging om een rustig interview te krijgen. Als een dolle loopt hij door het 'Witte Huis', de residentie van de regering van Rusland aan de boorden van de Moskou-rivier. Onderwijl pratend met passanten dan wel worst en onwelriekende zuurkool etend in de kantine. Oleg Roemjantsev heeft gewoon geen controle over zijn eigen agenda, kan geen keuze maken tussen zijn machtspolitieke en intellectuele ambities en voelt tegelijkertijd dat hij zo die andere rode draad, een leuk leven met veel liefde en lol, wel eens zou kunnen gaan missen. Met andere woorden, hij heeft iets van sommige jonge honden in de Nederlandse PvdA die tot nu toe ook niet in staat zijn geweest hun partij op het juiste spoor te brengen.

Leeuwenkuil Terwijl Oleg Roemjantsev aan een delegatie van de Italiaanse socialisten kopieen van een reeks artikelen van hemzelf aan het slijten is, die tot zijn ergernis bovendien veel te langzaam uit de xerox rollen, kijkt de secretaresse van de constitutionele commissie het gewoel op de gang meewarig aan. Ze is naar schatting eind veertig, heeft de oogverblindende uitstraling van volwassen zekerheid en commentarieert in alle rust meedogenloos het wezen van de sociaal-democratie. Dat idee is onzin. ''Het is tegen de natuur van de mens. De samenleving is een leeuwenkuil''.

Roemantsjev is het daar uiteraard niet mee eens. Hij zit weer helemaal op de lijn van het reformisme. Een paar maanden geleden schreef hij voor het tijdschrift De Volksvertegenwoordiger nog een lang artikel met de volgende cruciale passage. ''Wij zijn tegen de morele en politieke ideologie en de praktijk van het revolutionaire bolsjewisme.

Zeker, er zijn allerlei varianten voor een coalitie, behalve een: een coalitie met de bolsjewieken. Met de CPSU moet nu een open en heldere politieke strijd gevoerd worden''.

Dat vindt hij nog steeds. Maar de verhoudingen in het krachtenveld liggen inmiddels aanmerkelijk gecompliceerder. Juist nu Gorbatsjov verloren heeft, moet voorkomen worden dat hij helemaal in de prut verzeild raakt. De progressieve communisten in de CPSU moeten tot een keuze voor de democraten gedwongen worden, die mogen niet in het 'reactionaire' kamp worden gedreven door verbaal geweld. Anders zou de overwinningsroes, waarin de democratische oppositie sinds de wederopstanding van Jeltsin verkeert - en kennelijk ook Gorbatsjov angst inbezoemt getuige zijn aanbod van dinsdag in de federatieraad om 'ronde tafelbesprekingen' te beginnen - wel eens verkwanseld kunnen worden.

Op zijn kamer staat een foto van Leonid Brezjnev, in militair uniform en de onvermijdelijke batterij onderscheidingen. ''De man die de vorige grondwet heeft geschreven. Je moet je voorgangers altijd in ere houden'', zegt hij lachend en niet van zelfvertrouwen gespeend. Het illustreert de stijl van zijn geschriften. Inhoudelijk heel gematigd maar qua stijl woest en vol associaties die er eigenlijk niet toe doen maar de lezer moeten verleiden door te lezen. Kortom, een manier om de postmoderne jeugd, die niets met politiek te maken wil hebben, ongemerkt te bekeren tot de leer van zijn ideoloog Eduard Bernstein, de Duitse grondlegger van de sociaal-democratie ('het doel is niets, de beweging is alles'). Maar hij praat tezelfdertijd ook zeer schematisch. Ten eerste, ten tweede, ten derde, a, b, c en d. Zo analyseert hij dat het een lieve lust is.

Jeltsin won het congres van Russische volksafgevaardigen dat hem aanvankelijk had willen afzetten maar uiteen ging met de beslissing om hem juist uitgebreide presidentiele volmachten te geven. Dat was een tactische overwinning. Kan die wel structureel beklijven?

''De buitengewone sessie van het Russische parlement was een overweldigende overwinning voor Jeltsin. Hij is nu de facto president en wordt het straks ook formeel. Jeltsin is de nationale leider geworden. Daarover kan geen twijfel meer bestaan. Hij wordt gesteund door het volk, dat zich in het referendum van 17 maart voor een rechtsstreeks presidentschap had uitgesproken omdat het de illegitieme machtsuitoefening beu is. Maar het probleem is dat er geen voorwaarden zijn om deze macht ook daadwerkelijk te effectueren. De maatschappij wordt nog steeds gedomineerd door de communistische bureaucratie.''

''Daarom is het zo belangrijk dat er nu aan de 'ronde tafel' onderhandelingen worden begonnen over een nieuwe regering die berust op vertrouwen. Jeltsin en Gorbatsjov hebben nu opnieuw de kans om de patstelling tussen democraten en communisten, tussen Rusland en de Sovjet-Unie, tussen onze wetten en hun wetten, te doorbreken. Alleen Jeltsin kan tenslotte de stakingen van de mijnwerkers tot een einde brengen. De arbeiders vertrouwen Gorbatsjov immers niet meer. Maar dat kunnen geen besprekingen zijn tussen Jeltsin en Gorbatsjov alleen. Dat moeten onderhandelingen worden tussen twee teams. Want deze teams kunnen dan de basis worden van de nieuwe coalitieregering.''

''Jetsins voorstel om ronde tafelbesprekingen te beginnen kwam precies op tijd. De reactie van Gorbatsjov lijkt ook een wijze stap.

Gorbatsjov voelt dat hij alleen maar terrein heeft verloren. Hij blijft uiteraard schaken: het aanbod dat Gorbatsjov afgelopen dinsdag deed, was helaas maar een kwart stap. Hij heeft tot nu wederom verzuimd om een halve of een hele stap te doen. Zijn verklaring was weer erg mistig, want hij legde er tevens de nadruk op dat hij wil vasthouden aan zijn eigen economische crisis-programma. Maar dat is geflopt, zoals zijn presidentiele programma vorig najaar en het plan van ex-premier Nikolaj Ryzjkov ook faalde. We kunnen allen maar hopen dat hij nu eens eerlijk wil spelen en niet vals zoals bij vorige gelegenheden de afgelopen drie jaar.''

''Het gevaar bestaat bovendien dat ons succes tijdens het Russische volkscongres ons te optimistisch stemt. Want dat optimisme zou wel eens ondermijnd kunnen worden, bij voorbeeld door de onmacht of onwil van de lokale autoriteiten om de wetgeving die straks onder leiding van Jeltsin tot stand komt ook uit te voeren. De communistische partij heeft nog steeds een verticale structuur die wij niet hebben. Wij hebben geen geld, geen leger, geen bank, geen belastingdienst, geen zeggenschap over de sovjet-industrie. Wij zijn nog altijd een marionetten-parlement. Als we er komende maanden, via onderhandelingen en desnoods via Gorbatsjov, niet in slagen dat te veranderen, zal het democratische proces gekraakt worden. Als de bevolking gaat denken dat democratie alleen maar leidt tot verslechtering van de leefomstandigheden, omdat ze niet begrijpt dat wij eigenlijk gevangenen in ons eigen land zijn, gevangenen van de sovjet-macht, dan wordt het moeilijk. De grootste contradictie van vandaag is dat de minderheid, de democratische oppositie, zich nu moet gedragen als de meerderheid, als de regerende partij. Want wij kunnen niet terugtreden, dan zou de reactie heel hard zijn. We zitten op een vulkaan.''

Drie jaar geleden was u zelf nog zeer kritisch over Jeltsin, deze ''afgod'' van het ''edele en onderdrukte volk'' die in al zijn emotionaliteit in uw ogen uiteindelijk toch ''agressief en uiterst ondemocratisch'' was. Bent u zo positief omdat u nu tot zijn inner circle behoort?

''Ik heb mijn mening veranderd. Hij is van de links-radikale vleugel opgeschoven naar centrum-links. Hij is evenwichtig, wijzer dan vroeger, en met de hulp van zijn omgeving kan hij een unieke balans vinden tussen zijn rol als pan-nationale leider die een geloof vertolkt enerzijds en de noodzaak van onderhandelingen anderzijds. De democraten werden altijd afgeschilderd als sans culottes maar we dragen nu wel broeken en daar zijn we trots op. Dat is het verschil met Gorbatsjov. Die heeft geen strategie meer, geen verbeelding meer.

Hij heeft dat allemaal verloren in zijn tactische gemanoeuvreer. Wij hebben onze nieuwe grondwet. Nu moeten we de politieke voorwaarden scheppen om het ook daadwerkelijk te implementeren.''

Plotseling staat Oleg Roemantsjev op. Hij wil nog even wat eten voordat hij naar een partijbestuursvergadering van de Russische sociaal-democraten moet. De partij heeft nu nog slechts zevenduizend leden maar hoopt, na de fusie met de ex-communisten van het zogenaamde 'democratische platform' er in een klap tienduizend hij te krijgen.

Hij heeft iets met Amsterdam, vertelt hij in de kantine. Ten eerste omdat Amsterdam drie jaar geleden de eerste westerse stad was die hij van de autoriteiten mocht bezoeken en de PvdA hem toen zo van dienst is geweest. Met de Duitse SPD, die via haar Friedrich Ebertstichting in Moskou over een filiaal beschikt, heeft hij weinig op. De Duitse partijgenoten zijn nog altijd bevangen door de macht, dat wil zeggen door het communistische apparaat, en proberen de Russische sociaal-democraten met hun paternalistische partijpolitieke ontwikkelingshulp te verstikken. Ten tweede is hij dol op Amsterdam omdat hij er indertijd een kortstondige maar heftige affaire had met een vrouw die hij op een feestje had ontmoet. ''Nee, niet van de Wallen, ik had en heb 'r zeer hoog'', zegt hij er onmiddellijk bij alsof hij denkt dat het overal is zoals in Moskou waar de openbare gelegenheden voor buitenlanders bijna alleen worden bevolkt door meisjes die vooral geinteresseerd zijn in valuta.

U bent zo ongeveer een laatste der Mohikanen. Dertig jaar en toch geinvolveerd in politiek. Hoe kun je hopen op een burgerlijke maatschappij als de jeugd zich daarvan heeft afgewend?

''Ik was woensdagavond in het stadion bij de wedstrijd van Spartak tegen Olympique Marseille. Ik voelde me als in 1984 van Orwell. Al die dronken, ontredderde jongeren die met elkaar op de tribune slechts ruzie maakten. En die troep die ze ervan maakten. Die jongeren zijn verlompt, verpauperd. Een paar jaar geleden zag je dat vandalisme niet. Maar nu hebben ze geen brood. Dus als ze gelegenheid krijgen om spelen tot zich te nemen, dan zie je ineens de toestand van het huidige Rusland''.

Voor een Hollander was het een braaf zooitje. Geen hekken, geen rellen, geen politie met honden.

''Okee, geen agressie. Maar als je de gezichten van de jongeren ziet met hun lege ogen, dat is misschien wel erger. De jeugd is cynisch, ze zijn de politiek beu. Wij moeten ze nu proberen te betrekken bij burgerlijke initiatieven, bij het maken van kranten of het opzetten van een bedrijf. Daar liggen tenslotte de wortels van een civiele samenleving. Die breng je niet dichterbij door, zoals wij overigens wel heel bewust hebben gedaan, in je grondwet een paragraaf op te nemen over het karakter van de burgerlijke maatschappij die je voor ogen hebt. De cynici verlaten nu het land, het lompenproletariaat blijft achter. Dat is een serieus probleem omdat ons land na 1917 is beroofd van zijn intelligentia. Je ziet het goed in Moskou waar alleen een bepaald type zakenlui nu de dienst denkt te kunnen gaan uitmaken.

Ik ben bang dat burgemeester Gavril Popov [een der leiders van Democratisch Rusland] al enigszins hun gevangene is.''

''Ik moet naar de bestuursvergadering. Heb je een auto? Kan ik meerijden?'' We rennen naar buiten. Nee, communist is hij nooit geweest. Als scholier en student was hij wel lid van de jeugdbeweging Komsomol, maar dat was zoiets als de Hitlerjugend, daar kon je alleen al om adminstratieve redenen niet buiten blijven. Zijn eerste politieke keuze was echter John Lennon. Niet om zijn song Working class hero maar om diens adagium 'make love not war'.

''Ik ben nu bezig met een boek. Zij en wij, van confrontatie naar sociaal contract, moet het gaan heten. Niet slecht he?''

Waarom heeft Jeltsin tot nu toe verzuimd om een eigen politieke partij op te zetten die ook organisatorisch tegenwicht kan bieden tegen de communisten?

''Omdat de mensen moe zijn van het fenomeen partij. Al die partijen met hun meetings, secretarissen en eigen discipline, het komt ze de strot uit. Daarom is Democratisch Rusland nu nog een losse coalitie zoals Solidariteit in Polen en het Burgerforum in Tsjechoslowakije.

Maar dat met wel anders worden, als we straks burgemeesters, gemeentebestuurders en zo moeten leveren. Ook onze partij is nu nog slechts een embryo.''

''Daarom is de ronde tafel onze laatste kans. Maar ik weet niet of we die ook zullen grijpen. Het gaat om Gorbatsjov. Ik ben nooit een aanhanger van hem geweest omdat ik niet geloof in zijn autoritaire aanpak van de modernisering van ons land. Maar nu je ziet dat de reactionaire krachten uit de partij, het leger en het militair-industrieel complex hem willen lozen, ligt het anders. Wie hun leider is, weet ik niet. Maar ze worden gesteund door Boris Pugo [minister van binnenlandse zaken] en KGB-chef Vladimir Krjoetsjkov.

Als zij winnen, is de ronde tafel verkeken.''

Maar geven de democraten hen niet te veel ruimte door de contacten met Gorbatsjov af te snijden?

''Er zijn wel indirecte contacten met bij voorbeeld mensen als Aleksandr Jakovlev [voormalig tweede man in de CPSU en de ideoloog van de perestrojka] en Eduard Sjevardnadze. Die kunnen een grote rol spelen.

''Maar inderdaad, de tegenstelling loopt nu niet langs partijpolitieke lijnen van christen-democraten, liberalen, communisten en sociaal-democraten. Ze lopen nu tussen vier andere stromingen: de reformisten, de revolutionairen, het lompenproletariaat en de reactionairen uit het partij-apparaat. Die scheidslijn loopt ook dwars door onze beweging heen. We dreigen nu namelijk te radikaliseren, juist door het succes van Jeltsin afgelopen weken. De democratische beweging is revolutionairder aan het worden. De koele hoofden zouden daarin wel eens kunnen worden uitschakeld. De politieke raad van 'Democratisch Rusland' heeft afgelopen week, dus na onze overwinning in het Russische parlement, bij voorbeeld twee keer mijn idee verworpen om nu concreet aan een ronde tafel te gaan werken. De meerderheid wil hoe dan ook niet meer met communisten onderhandelen.

Opmerkelijk genoeg is niet Nikolaj Travkin [de populaire leider van de Democratische Partij van Rusland waarin ook wereldkampioen Gari Kasparov een prominente rol probeert te spelen] maar Joeri Afanasjev [de historicus en ex-communist die op alle demonstraties en meetings de leiding heeft] de spreekbuis van die vleugel geworden. Dat is een domme en blinde politiek, een stupide vorm van radikalisatie. Deze radikalen denken dat je iets kan veranderen met demonstraties en stakingen. Dat het allemaal heel eenvoudig is door gewoon duizenden mensen op straat te brengen. Deze bolsjewistische strategie, deze Oeljanovisatie [naar Lenins eigenlijke naam Vladimir Iljitsj Oeljanov] van de democratische beweging is nu ons grootste probleem. Ik hoop dat ons sociaal-democratische opportunisme - het sluiten van compromissen met delen van de communistische partij - kan voorkomen dat dit proces verder gaat. Nu pas begrijp ik de mensjewieken uit 1917. Pas nu heb ik begrepen dat ik een echte sociaal-democraat ben.''

''De verbeelding is aan onze kant. Jeltsin vertolkt die verbeelding van de macht. Iedereen spreekt weliswaar over een concreet economisch plan. Maar ik denk niet dat zo'n programma nu het allerbelangrijkste is. Essentieel is uiteraard dat het land snel en tegen de wil van kolchozen en sovchozen onder de boeren wordt verdeeld. Het is echter in hoofdzaak nog steeds een politieke kwestie. Er zijn vier scenario's. Het eerste loopt uit op een nederlaag van de democraten.

Dat is de variant waarin de reactionaire communisten het redden, die zich nu tegen elke prijs verzetten tegen een ronde tafel-coalitie omdat die hun machtsposities zou kunnen innemen. Het tweede scenario zal zich voltrekken als de radikale democraten winnen. Dan eindigt het in vervolging van communisten, in chaos, kortom, in democratuur.

Modaliteit drie: de crisis wordt dieper en dieper. De communisten bevechten alleen nog maar de democraten en omgekeerd. Dan vervallen we tot de armoede van een Afrikaans ontwikkelingsland en is er kans op een militaire dicatuur. Het vierde scenario is het mijne. Dat gaat uit van een drastische verandering van de politieke verhoudingen maar wel in een brede coalitie met communistische apparatsjiks. Want die zijn nuttig. Wij democraten hebben ideeen maar geen ervaring, wij zijn incompetent. Communistische bureaucraten daarentegen kunnen wel behoorlijk bekwaam zijn. Alleen zo kunnen we een constitionele en economische hervorming realiseren, dat wil zeggen, kunnen we vanuit de huidige confrontatie een sociaal contract sluiten.''

Wanneer kwam u tot dat gematigde inzicht? ''Toen ik zag hoe hoe intens we verweven zijn met het oude systeem, hoe moeilijk het dus is om dit land te hervormen.''

We arriveren bij het gebouw waar de bestuursvergadering van de sociaal-democraten zou moeten plaatsvinden. Oleg Roemjantsev heeft zich vergist: er is daar bijeenkomst gaande van de concurrerende nationaal-conservatieve partij van Nikolaj Travkin. Een van diens aanhangers weet wel waar hij moet zijn. Het nieuwe hoofdkwartier blijkt zich te bevinden in een hofje achter de voormalige Gorkistraat.

De gemeenteraad van Moskou heeft de partij een deel van het pand toegewezen. Er moet inderdaad nog veel aan opgeknapt worden.

'Kapitalnij remont', heet dat in het Russisch. En dat duurt in Moskou jaren. Oleg Roemjantsev ruikt onmiddellijk dat er via de krant wellicht zaken zijn te doen. ''Kan de PvdA ons daarbij niet helpen?''.