Democratie in Chili hervindt zijn wortels

Volgende week maandag en dinsdag verblijft de Chileense president Patricio Aylwin in Nederland. Tijdens een beurs in het World Trade Center in Amsterdam zal hij trachten interesse te wekken voor intensievere handelscontacten met Chili. Maar tevens is hij goodwill-ambassadeur voor zijn land, dat zich langzaam bevrijdt van de dictatuur. Hij wordt ontvangen door koningin Beatrix, brengt een bezoek aan de Eerste en Tweede Kamer en ontmoet de grote Chileense gemeenschap in ons land.

De advocaat, voormalig hoogleraar administratief recht en oppositioneel senator Aylwin behoorde tot de vele Chilenen die in september 1973 een zucht van verlichting slaakten, toen de strijdkrachten onder leiding van Pinochet hardhandig ingrepen in de politieke en economische chaos waarin de regeerperiode van de socialist Salvador Allende was uitgemond. Maar een paar jaar later gaf dezelfde Aylwin leiding aan het vreedzame verzet tegen het hardnekkige aanblijven van de ondemocratische en hardhandige militaire regering. Ruim dertien maanden is de 72-jarige Patricio Azocar Aylwin nu president van Chili; het eerste democratisch gekozen staatshoofd na bijna zeventien jaar militaire dictatuur. De open wonden en littekens van het militaire regime, een bloeiende economie omringd door - vaak bittere - armoede en een constitutioneel harnas, zijn de belangrijkste elementen die Aylwin en zijn regering van christen-democraten en socialisten hebben geerfd van generaal Augusto Pinochet en de zijnen. De huidige regeerperiode wordt dan ook aangemerkt als een transicion van dictatuur naar democratie. Aylwin geeft daar als 'de grote verzoener' op zeer persoonlijke wijze leiding aan. In februari 1987 werd de zogeheten Concertacion van zestien democratische partijen opgericht, waarvan Aylwin de belangrijkste exponent was. Het referendum op 5 oktober 1988 over het aanblijven van generaal Pinochet als staatshoofd eindigde in een triomf voor de Concertacion, voor hun 'Nee'-campagne tegen Pinochet en voor Patricio Aylwin. Ruim een jaar later werd hij met overgrote meerderheid voor vier jaar gekozen als president van Chili. De waardering voor Don Pato ('Mijnheer Eend'), zoals Aylwin ook wel wordt genoemd, is groot. In het hele politieke spectrum van Chili wordt met bewondering gesproken over zijn gematigde, verzoenende houding en de manier waarop hij de vele obstakels op zijn weg en die van de democratie weet te omzeilen.

Hoofdredacteur Juan Pablo Cardenas van het linkse weekblad Analisis: “Het prestige van Aylwin is enorm toegenomen. Hij is gevoelig voor mensenrechten en de eisen van werknemers, in sommige gevallen meer dan zijn ministers. Ik heb destijds niet op hem gestemd wegens zijn aanvankelijke houding ten opzichte van de coup, maar nu heb ik daar spijt van.” In een vorige maand gehouden opiniepeiling toonde 94 procent van de ondervraagde Chilenen zich tevreden tot zeer tevreden over hun president, en ruim 60 procent gaf de regering het predikaat 'goed' omdat “de mensen erop vooruit zijn gegaan”.

Niet alleen de Chilenen, ook Chili is erop vooruitgegaan. De voormalige paria is weer welkom in de wereldgemeenschap, zoals Aylwin heeft gemerkt op zijn deze week begonnen rondreis langs Spanje, Groot-Brittannie, Duitsland, Nederland, Straatsburg en het Vaticaan.

SANTIAGO, 13 april - De glimlach is permanent, evenals de waakzaamheid. Al na een paar minuten in het gezelschap van Chili's president Patricio Aylwin, in een van de ontvangstzalen van het presidentiele paleis La Moneda in het centrum van Santiago, tekent zich de werkwijze van het staatshoofd van de 'overgang' en de 'verzoening' duidelijk af: behoedzaamheid, vastberadenheid en een appel op de medemenselijkheid.

Die elementen waren ook terug te vinden in zijn indrukwekkende toespraak op 4 maart, waarin hij de inhoud openbaar maakte van het rapport-Rettig over de omvang van de schending van de mensenrechten tijdens de militaire dictatuur. Aylwin vroeg de nabestaanden van slachtoffers namens de Chileense staat vergiffenis voor het aangedane leed.

Nu is het tijd voor het moeizame justitiele proces en voor de zo mogelijk nog moeilijker te bereiken verzoening in Chili, waar volgens de Vicariaat van de Solidariteit van de roomskatholieke kerk zeker honderdduizend mensen hebben geleden onder de repressie.

Honderdduizenden anderen namen na de coup in september 1973 de wijk naar het buitenland. Leed, dat een generatie overstijgt.

“Een discussie over cijfers ga ik niet aan”, zegt president Aylwin, “de uwe lijken me wat overdreven. Maar het is duidelijk dat een algemene verzoening niet mogelijk is binnen een generatie. De Europese geschiedenis van oorlogen en revoluties leert dat dit langdurige processen zijn. Toch geloof ik dat we een niveau van verzoening kunnen bereiken dat vreedzaam samenleven in dit land mogelijk zal maken.”

Is het voor de verzoening voldoende om alleen de waarheid te kennen over wat er ten tijde van de dictatuur is gebeurd, of moet het recht zijn beloop kunnen krijgen?

“Ik geloof dat verzoening - dat wil zeggen het vinden van de vrede - gebaseerd is op waarheid en gerechtigheid, het zijn de pilaren eronder. Zonder gerechtigheid is een algehele verzoening niet mogelijk. Maar in deze wereld is het recht niet altijd perfect. Het kennen van de waarheid houdt al een beetje gerechtigheid in.

Publicatie van de namen van de slachtoffers, tegemoetkomingen aan hun nabestaanden, en het identificeren van de schuldigen ook als die daarna niet worden gestraft, zijn eveneens vormen van gerechtigheid.

Ik geloof dat we met enige hardnekkigheid kunnen bereiken dat er in belangrijke zaken onderzoek wordt gedaan en straffen worden opgelegd.

Dat is wat de regering nu verwacht van de rechtbanken.''

Ziet u generaal Pinochet als een obstakel voor de verzoening en voor de ontwikkeling van de democratie?

“Er zijn twee manieren om dit probleem te bekijken. Ontegenzeglijk is de figuur van generaal Pinochet als dictator een obstakel. Dat roept verzet op, verwerping. Maar zijn persoonlijke gedrag in de huidige fase, de manier waarop hij en de strijdkrachten hun taak vervullen, is geen obstakel geweest.”Vraag: Wat moet er dan gebeuren met generaal Pinochet?

“Ons land is een legalistisch land. Chili heeft zich gekarakteriseerd doordat het zich laat leiden door wetten. De grondwet van het land, of we het daar nu mee eens zijn of niet, stelt vast dat de commandanten (van de vier geledingen van de strijdkracht - red.) niet kunnen worden afgezet. Generaal Pinochet blijft in zijn functie (als legerchef - red.) totdat hij zichzelf terugtrekt of zijn mandaat ten einde loopt.

In de tussentijd moet hij zijn verplichtingen nakomen als commandant en gehoorzamen - zoals hij tot nu toe heeft gedaan - aan de politieke autoriteiten van het land. Ik geloof niet dat dit een obstakel zal zijn.

“Het probleem van de verantwoordelijkheden zal worden beoordeeld door de geschiedenis; dat is vandaag de dag niet mogelijk binnen de Chileense werkelijkheid. U weet dat de politiek de kunst van het haalbare is.”

Het is ook een kunst van compromissen sluiten. Is er een compromis dat Pinochet zich voor het einde van zijn mandaat zal terugtrekken?

“Nee, er is geen enkel compromis. De enige compromissen zijn gesloten bij de grondwetswijziging van 1989. Wij hebben toen als partijen die het plebisciet (over het al dan niet aanblijven van Pinochet - red.) hebben gewonnen, ingestemd met het overnemen van enkele artikelen uit de voorgaande grondwet. De vorige regering heeft toen ingestemd met wijzigingen die wij voorstelden.”

Bent u de vorige regering dankbaar voor de grote schoonmaak van de Chileense economie?

“Het gaat niet om dankbaarheid. Maar zonder twijfel moet worden erkend dat de economische politiek van de regering-Pinochet, in de laatste jaren van het bewind, het land wat betreft enkele aspecten heeft achtergelaten in bevredigende omstandigheden. Die dienen nu als basis voor de fase die wij het hoofd moeten bieden.”

Is het in die fase voor Chili belangrijker om economische betrekkingen met de VS, Japan en Europa te hebben dan met Latijns-Amerika?

“De waarheid gebiedt te zeggen dat onze handel zich voornamelijk met Europa en de VS afspeelt. De handel met Japan en de landen van de Stille Zuidzee neemt toe. De investeringen komen voornamelijk uit de VS, Europa, Canada en Australie.

“Latijns-Amerika vormt onderdeel van onze omgeving. Het zou logisch zijn als de Latijns-Amerikaanse landen onze belangrijkste handelspartners zouden zijn. Maar we zijn nog zeer ver verwijderd van een economische eenheid op ons continent. Wat dat betreft heeft Europa een enorme vooruitgang geboekt en wijst het ons ook een weg. We proberen intussen tot bilaterale programma's te komen met Argentinie, Uruquay, Brazilie, Venezuela en Mexico.”

Intussen bevindt de helft van de Chileense bevolking zich buiten de formele economie. Hoe wilt u die situatie verbeteren?

“Opnieuw denk ik dat het cijfer wat aan de hoge kant is. Het gaat waarschijnlijk om zo'n veertig procent van de Chileense bevolking die in armoede leeft, en een kwart van hen in extreme armoede. Dit houdt ons het meeste bezig.

“Ontegenzeglijk moet onze grootste inspanning zich concentreren op het creeren van arbeidsplaatsen en dat houdt in het dynamiseren van de economie, het stimuleren van investeringen en het scheppen van nieuwe bronnen van werkgelegenheid.

“Volgens de statistieken ontbreken in Chili 800.000 woningen terwijl de bevolkingsaanwas een jaarlijkse uitbreiding van het aantal woningen met 30.000 vereist. Als het ons lukt om per jaar tenminste 100.000 woningen erbij te bouwen, dan hebben wij in het totaal twaalf jaar nodig.

“De publieke gezondheidszorg voor de armen en armsten heeft geleden onder de vorige regering. Studies hebben uitgewezen dat er 12.000 werknemers in deze sector zouden moeten bijkomen om adequate hulpverlening te garanderen. Er is een tekort van honderden ambulances. Vorig jaar hebben wij tweeduizend werkers in de gezondheidszorg kunnen aanstellen en dit jaar hopen we dat zelfde aantal te kunnen halen. In die vier jaar van mijn regering kunnen we in totaal achtduizend werknemers extra aanstellen. Maar zelfs als onze plannen slagen, dan ontbreken er nog altijd vierduizend.”

In algemene zin probeert u Chili in een moderne maatschappij om te bouwen, nietwaar?

“Uiteraard, dat is het verlangen van alle beschavingen.”

Maar is het ook niet waar dat in een moderne maatschappij onderwerpen als abortus en voorbehoedsmiddelen in de strijd tegen aids bespreekbaar zijn?

“Die zijn bespreekbaar en niemand betwist het recht om die bespreekbaar te maken. Vandaag de dag is er een meerderheid in het land wier religieuze geweten de inzichten verschaft over de methodes die u noemde.”

Vindt u niet dat het de mening van de rooms-katholieke kerk in dit opzicht niet te zwaar weegt?

“De mening van de kerk is zeer belangrijk in ons land en ik geloof dat dit een positief effect heeft, bijvoorbeeld in de strijd voor de vrijheid, de mensenrechten en de waardigheid van de persoon.”

Heeft Nederland volgens u een positieve rol gespeeld tijdens het vorige bewind in Chili?

“Ja. Van Nederlandse zijde hebben wij, de Chileense democraten, veel samenwerking ondervonden. Aan de ene kant was dat de grote gastvrijheid en solidariteit met de ballingen. In Nederland is het Instituto para el Nuevo Chile opgezet, een orgaan dat bescherming bood aan de vluchtelingen en onderdak voor degenen die wilden vechten voor het herstel van de democratie. Aan de andere kant heeft de Nederlandse regering via verschillende manieren hulp gegeven aan de democraten om de democratie te herstellen.”

Zijn er volgens u nog positieve herinneringen en overblijfselen uit de tijd dat Salvador Allende president was?

“Ik zou dat op dit moment niet kunnen nagaan. Volgens mij had president Allende goede bedoelingen om socialisme met democratie te verzoenen. Ik geloof dat de methodes die werden toegepast, het exces aan ideologie van de extremistische sectoren die hem steunden, en de polarisatie in de Chileense maatschappij, hebben geleid tot een mislukking. Het saldo is dus negatief, zonder dat ik wil zeggen dat er helemaal geen goede dingen waren, maar die schieten me op dit moment niet te binnen. In het algemeen denk ik dat niemand regeert zonder enige goede en enige slechte dingen te doen.”

Het is interessant te zien, hoe sommige voormalige links-extremisten nu wel haast technocraten zijn geworden. Bijvoorbeeld minister Carlos Ominami van economische zaken, een oud-MIR-lid. Wat vindt u van de socialisten die momenteel deel uitmaken van uw regering?

“We zijn allemaal veranderd. De ervaring leert, en de harde ervaringen leren om de fouten te herstellen. Dit land heeft een proces van extreme ideologisering doorgemaakt eind jaren zestig, begin jaren zeventig. Dat was een mondiaal verschijnsel. In Europa had je de studentenopstand van 1968 in Parijs. Maar de wereld is daarop teruggekomen. We zijn allemaal volwassener geworden en de extremisten hebben het meest moeten veranderen. Want de wereld beweegt zich naar evenwichten toe en die liggen nu eenmaal niet aan de extremen.”

Wat zijn de zwakheden van de democratie in Chili?

“De zwakheden zijn voor een deel de trauma's die uit het verleden kunnen overblijven, in het bijzonder in de relatie tussen burgers en militairen. Dat is een probleem.

“Verder de grote sociale verschillen. Als we niet binnen redelijke tijd in staat zullen zijn om die verschillen tussen armen en rijken te verkleinen, of op zijn minst de extreme armoede in het land, bestaat er ontegenzeglijk het gevaar dat er opnieuw polarisatie optreedt in de Chileense samenleving waardoor de stabiliteit van de democratie weer in gevaar komt.

“In de derde plaats geloof ik dat het rigide juridische systeem dat we hebben geerfd een obstakel is. We moeten in staat zijn om dit aan te passen, en alleen via een consensus. Dat probeert mijn regering nu te bereiken.”

Is de democratie in Chili vandaag de dag een stabiele of bevindt zij zich nog altijd in een overgangsfase?

“De Chileense democratie is bezig zijn wortels te hervinden. Dit was het Latijns-Amerikaanse land met de meest solide democratie. Dit jaar zijn we met een democratiseringsproces bezig dat ervoor moet zorgen dat onze democratie niet opnieuw gevaar loopt, tenminste niet binnen een generatie.” In elk geval niet binnen uw regeerperiode?

“Daar ga ik van uit. Ik denk dat de ervaring van dit land het democratische bewustzijn voor langere tijd heeft versterkt.”