Hugo Claus en het volwassen worden; Chinezen en butlers hebben het nooit gedaan

Verlies van onschuld blijft geen van Hugo Claus' personages ooit bespaard, al verzetten sommigen zich hevig tegen het volwassen worden. De volwassen liefde maakt zich schuldig aan onechtheid: men bedriegt elkaar voortdurend. “Zonde maakt schuld en op die schuld zal worden afbetaald.” In zijn nieuwe eenakters Winteravond en Visite, die volgende week in Amsterdam in premiere gaan is het al niet anders.

Verlies van onschuld blijft geen van Claus' personages ooit bespaard, al verzetten sommigen zich hevig tegen het volwassen worden. De volwassen liefde maakt zich schuldig aan onechtheid: men bedriegt elkaar, en bemint elkaar slechts als een ander dan zichzelf. “Zonde maakt schuld en op die schuld zal worden afbetaald.” In zijn nieuwe eenakters Winteravond en Visite die volgende week in Amsterdam in premiere gaan is het al niet anders.

door M. Februari

Ik kocht een huishoudelijk apparaat. In de door onze plaatselijke multinational bijgeleverde gebruiksaanwijzing las ik dat ik na vervanging van de AFS-2000 Filter het apparaat moest sluiten: Klik! In Zweeds en Duits heette dat 'Klick', in het Frans en Engels 'Click'. In het Spaans eenvoudig 'Clic', de Portugezen gewaagden chic van 'Clique', Grieken en Denen hielden het terecht op 'Klik', in het Noors weer uitgebreid tot 'Klikk'. En wat moesten de Finnen horen, welk geluid mochten zij beslist niet missen, waarvoor waarschuwde de Finse versie de Finnen in het Fins? Nou? 'Naps!' Ik tikkend en trommelend door het huis, overal tegen geduwd, op geslagen, aan gedraaid, in geprikt, mee geschud en op gehamerd, maar nooit, en nergens Naps! Toch bootsen ook de Finnen met dit woord de werkelijkheid na, de werkelijkheid van de klank 'Klik'.

Wie het (toneel-)werk leest van Hugo Claus, leest er bepaald over de werkelijkheid. Dat komt niet door een zogenaamd realistische stijl, die er in het algemeen voor garant staat dat de tekst niets met de werkelijkheid van doen heeft, maar door het zo indringend en herhaald presenteren van bepaalde thema's en gedragsstructuren dat uit het geheel van het werk een eigen wereld ontstaat. Ook wie het gedrag van de personages niet onmiddellijk herkent, zal begrijpen dat ieder verhaal niet een willekeurige intrige biedt maar een aanwijzing, een waarschuwing van wat er van de werkelijkheid valt te verwachten. Dat stelt de lezer of toeschouwer niet erg gerust. Voor veel van Claus'

personages geldt wat Edward in De dans van de reiger zegt: “Ik heb wat last van bepaalde herinneringen aan vroeger.” Zo heeft ook Jose in Winteravond last van bepaalde herinneringen aan vroeger. Aan zijn vader die een hoge officier was bij de landmacht en leuke mopjes kon vertellen om het moraal van de manschappen op te krikken. Deze militaire optimist kon er maar weinig geduld voor opbrengen dat zijn zoontje bang voor hem was - en reageerde hardhandig. Bij een verjaardagsbezoek aan zijn moeder die uit verveling is uitgeweken naar een buurtcafe, gedraagt Jose zich zo onbehouwen tegen zijn voormalige geliefde Rosa dat hij zich tenslotte min of meer gemeend verontschuldigt: “Ik ben een kind van een Belgisch officier. Dat schept vaak onoverzienbare moeilijkheden in de omgang met andersdenkenden. Maar dat mag de pret vooral niet drukken, geloof ik.

Het vereist alleen maar van dergelijke gedoemde erfgenamen een grotere soepelheid dan ik soms kan opbrengen.'

ONNOZEL

De wereld van Claus wordt bevolkt door de gedoemde erfgenamen. In Een bruid in de morgen kwam het tot een botsing tussen de kinderen die hun relatieve onschuld wilden behouden en de ouders die voor ieders bestwil die onschuld meenden te moeten offeren aan het grote geld. Het resultaat van de strijd was hier verdeeld: de onnozele Thomas liet zich door zijn ouders tot de schuldige staat van het huwelijk verleiden maar zijn zusje Andrea kon de bewustwording van de eigen val niet verdragen en pleegde zelfmoord.

In Mama, kijk, zonder handen! zat de val ook al verborgen in de titel. Nu werd meer onverholen verwezen naar de Oedipusmythe die bij Claus als thema zo vaak terugkeert. Niet alleen de incest (In Een bruid in de morgen al getransformeerd aanwezig in de nauwe band tussen broer en zus), maar ook het idee van de vadermoord droeg bij aan de plot. De vaderfiguur trad hier bovendien op als kolonel in een spel dat werd gespeeld om de geheime krachten in het wezen van de aangenomen zoon te stimuleren; het ingebeelde personage van deze kolonel lijkt nogal op de kolonel De Vos, Joses al lang gestorven vader in Winteravond. Een tirannieke, hoewel uiterlijk joviale persoonlijkheid is het, die zijn zoon bij het minste geringste in de steek laat.

Weigerde in Mama, kijk, zonder handen! de zoon nog mee te doen aan de machinaties van het volwassen bestaan, in De dans van de reiger eindigt Edward in aanpassing en berusting even volwassen als zijn ouders waren toen hij ze bespiedde in zijn kindertijd. De volwassen liefde maakt zich schuldig aan onechtheid: men bedriegt elkaar, en bemint elkaar slechts als een ander dan zichzelf. Ook Jose de Vos is op volwassen en maatschappelijke wijze zichzelf niet, ook zijn vroegere geliefde Rosa vermomt zich. De vader is dood, de moeder is als altijd even beschikbaar, ruimhartig en onuitstaanbaar, de zoon probeert zich te verontschuldigen maar als hij een ogenblik niet de gewenste soepelheid in de omgang kan opbrengen, lijkt het toch maar het beste dat hij vertrekt. Winteravond eindigt echter niet met het compromis van Jose die terugkeert naar de onechtheid van zijn huwelijk. Rosa legt tenslotte voor mevrouw De Vos de vermomming af en ziet zich geaccepteerd. Alleen het gekwetste kind moet ten onder gaan of zich aanpassen, voor de anderen zijn alle ijdelheden veel minder problematisch.

Het gekwetste kind in de eenakter Visite heeft een rigoureuze oplossing gevonden die in het midden ligt tussen verzet en ondergang.

Hij is, en onder die titel wordt hij ook ten tonele gevoerd, een Kleine Man. Zoals in Die Blechtrommel van Gunter Grass is het kind van de ene dag op de andere fysiek niet meer gegroeid - de onschuld is niettemin verdwenen en het kind onherroepelijk opgenomen in de wereld der volwassenen. De kwetsuren van kinderen komen bij Claus voornamelijk voort uit de eerste ervaring met de lichamelijke liefde: die krijgen ze te jong en niet uit vrije wil. Ditmaal echter zoekt het slachtoffer zijn belager op, met wie hij in een ver verleden de vierde Grieks-Latijnse klas bezocht. Het verleden wordt niet beschouwd, meegedragen en verzwegen, maar het wordt opgerakeld en uitgestald.

Aanranding In zijn toneelstuk Vrijdag beschreef Claus de seksuele, incestueuze inwijding vanuit de volwassene, die niet de initiator was en die bovendien officieel was berecht en gestraft. Dat gaf een zekere milde kijk op de schuldige en de schuld. Die mildheid is in Visite weer verdwenen. Andre, de voormalige belager van de Kleine Man, is een personage zonder veel karaktertekening, zijn motieven of eigen verlangens komen niet aan de orde en kunnen dus ook niet ter verontschuldiging spreken. Het lijkt er hier vooral om te gaan de ontluistering te tonen die het gevolg is van de aanranding. De Kleine Man meent dat zijn vrouw bij hem het gevoel krijgt dat ze met een kind vrijt, maar hij is geen kind. Hij is een ingewijde die verhaal komt halen, die zich heeft aangepast aan de maskerades en vermommingen die steeds weer nodig blijken in de sociale omgang; die zich echter niet heeft aangepast uit berusting, maar uit bitterheid en om uiteindelijk wat genoegdoening te krijgen. Die genoegdoening krijgt hij misschien alleen wat te gemakkelijk om bevredigend te werken.

“Allen die willen naar IJsland varen, moeten mannen met baarden zijn!” zingt er iemand in Mama, kijk, zonder handen. En dan gaan de mannen met baarden, met achterlating van de zoon. “Allen die willen naar Senegal varen, moeten mannen met baarden zijn”, zingt de Kleine Man in Visite. Maar Andre blijft thuis in de haven, een fletse en uitgebluste figuur. De verdediging van de onschuld tijdens deze visite is niet een louterende ervaring, maar een oppervlakkige transactie: de val naar de staat van zonde blijkt de mens onherroepelijk te veroordelen tot schijnvertoningen. Zonde maakt schuld en op die schuld zal worden afbetaald. 'Heeft de pygmee nog een boodschap?' vraagt de Kleine Man zich af. “Ja zeker, luister maar. (Hij brengt een reeks woedende klikgeluiden voort.) Voor zover wij uit deze klik-taal kunnen opmaken beweert hij dat wie een slok water weigert aan de pygmee die zegt dat hij dorst heeft zal wandelen door brandende bossen, wandelen, wandelen tot in de eeuwige nacht.” Naps! zouden de Finnen zeggen. De waarschuwing is in ieder geval duidelijk. Eens te meer een gebruiksaanwijzing bij het menselijk tekort. Hoezeer ook steeds de oplossing verschilt door de wisselende reacties van de personages. In Claus' werk en wereld gaat er bij het volwassen worden iets kapot.

Alleen een sporadisch primitief mens kan nog wel wat van de onschuld behouden, zoals de goedmoedige kolos Kilo in Suiker en zoals De Ruige Man in Winteravond. De anderen, de gedoemde erfgenamen bezoeken hun moeder voor haar verjaardag en geven haar een double broche omdat alles schijn is en niets echt is in dit leven. Het brengt me bij de volgende overtuiging.

Wanneer de strenge regels van de oude Engelse 'Detective Club' zouden gelden over het hele terrein van de literatuur, moest een aantal van onze klassieken ongelezen blijven. Want wanneer ieder boek een geloofwaardige plot moet hebben en de Chinezen en butlers het nooit mogen hebben gedaan, dan blijft veel goede literatuur in gebreke. Met name Het Menselijk Tekort met zijn vele Chinezen zou onmiddellijk verdwijnen in betrekkelijkheid - omdat van begin af aan zou vaststaan dat er niemand ook maar een beetje de schuld kon hebben. Maar litertuur die aansluit bij de cultuur van Vlaanderen en Nederland, waar wij het zonder butlers moeten stellen en Chinezen nergens de hoofdrol spelen, toont dan ons menselijk tekort op meer geloofwaardige wijze. Zoals het Nederlands Wetboek zegt, is iedereen verdacht te wiens aanzien uit feiten of omstandigheden een redelijk vermoeden van schuld voortvloeit. Te wiens aanzien geldt dit nu niet? Alleen met de gaten in de ozonlaag zal het wel meevallen, zegt de Ruige Man in het cafe tegen de weduwe van kolonel De Vos. En dat stemt toch weer hoopvol.

De Amersfoortse Culturele Raad organiseert vanaf 18 april een Hugo Claus festival waarin o.a. de eenakter Winteravond te zien zal zijn, de toneelstukken Zomernacht en Phaedra, een poezieprogramma en films naar scenario's van Claus.