'Gevangenen ontsnapten door fouten ambtenaren'

DEN HAAG, 12 april - Gevangenen hebben de afgelopen tijd uit de nieuwste gevangenissen kunnen ontsnappen door gebruik te maken van fouten van ambtenaren van de ministeries van justitie en van VROM. Bij het toezicht op de gevangenisbouw is over het hoofd gezien dat werd afgeweken van de beveiligingseisen die Justitie heeft opgesteld. Zo is in Hoogeveen afgeweken van de eis van gladde gevels, waar niet tegen opgeklommen kan worden, door het gebruik van glazen bouwstenen die twee centimeter inspringen. Van die inspringende stenen is bij een ontsnapping dankbaar gebruik gemaakt om tegen de gevel op te klauteren.

In Hoogeveen is in afwijking van de standaardeisen van justitie op een plaats waar gevangenen kunnen komen een cilinder als trappehuis buiten de gevel van het zes meter hoge gevangenisgebouw geplaatst. Volgens J.J. Korkers, hoofd afdeling gebouwen van de directie delinquentenzorg en jeugdinrichtingen van het ministerie van justitie, gebeurde dat omdat de architect dat mooier vond dan een trappehuis binnen het gebouw. Bij een ontsnapping zou een gevangene tussen gevel en cilinder steunend omhoog kunnen klimmen.

In Sittard kon een gevangene vanaf het traliewerk van een lagere cel het traliewerk van een volgende verdieping bereiken en zo op het dak komen. Bij die moderne gevangenis waren twee fouten gemaakt.

Allereerst was niet voorzien dat de tralies als trap functioneerden. Bovendien hadden de controlerende ambtenaren niet in de gaten dat het uit bezuinigingsoverwegingen weglaten van een beveiliging langs de dakrand betekende, dat ook de laatste barriere tegen een ontsnapping ontbrak.

Pag. 3:

'Mooiste bajes is recht en strak, puur een blokkendoos'

Staatsecretaris Kosto van justitie zou over fouten van ambtenaren waardoor het makkelijker is uit nieuwe gevangenissen te ontsnappen, vanmiddag overleggen met minister Alders van VROM, wiens Rijksgebouwendienst bij de bouw van gevangenissen is betrokken. Een woordvoerder van het ministerie van VROM liet vanmorgen desgevraagd weten dat er nog geen commentaar op deze zaak kon worden gegeven.

Volgens J.J. Korkers van het ministerie van justitie zijn binnen een ontwerpgroep die bestaat uit ambtenaren van de afdeling gebouwen, architecten en de Rijksgebouwendienst, “inschattingsfouten” gemaakt.

Daardoor had men niet in de gaten dat initiatieven van de architect tot gevolg hadden dat van beveiligingseisen werd afgeweken en ontsnappingsroutes voor gevangenen ontstonden.

“Bij de mooiste bajes is alles recht en strak, het is puur een blokkendoos. Hoe meer je van dat principe afwijkt, hoe meer kans er is dat de beveiliging in het gedrang komt”, zegt Korkers. Hij noemt als voorbeeld de gevangenis van Hoogeveen, die pas zestien maanden in gebruik is. Bij de bouw van deze inrichting zijn “beoordelingsfouten” gemaakt die volgens Korkers voorkomen hadden kunnen worden. Ze kwamen pas aan het licht toen gevangenen er bij ontsnappingen gebruik van hadden gemaakt.

Volgens Korkers is het alleen mogelijk zulke fouten te voorkomen als men zich bij de bouw van gevangenissen strak aan het programma van eisen van Justitie houdt. Van dat programma afwijken leidt er telkens weer toe dat gevolgen voor de gevangenisbeveiliging over het hoofd worden gezien totdat een ontsnappingsgeval de fout aan het licht brengt. (Bij een stijging van de gevangenisbevolking van 3600 naar 5500 in vijf jaar tijd is de kans dat een gevangene ontvlucht overigens twee keer zo klein geworden).

Iedere ontsnapping leidt bij de afdeling gebouwen van justitie tot een uitgebreide analyse en eventuele aanpassing van de eisen die aan nieuwe gevangenissen worden gesteld. Het is een van de redenen waarom het programma van Justitie voor nieuwe gevangenissen in hoog tempo wijzigt. Veranderde opvattingen over kosten, beveiliging en kwaliteit van levensomstandigheden binnen de gevangenismuren hebben tot gevolg dat bij nieuwbouw nu de kosten per cel ongeveer gehalveerd zijn.

Gevangenissen als in de Bijlmer en in Maastricht, gebouwd in de jaren zeventig, zouden nu vijf ton per cel kosten. Nieuwe gevangenissen volgens de huidige eisen kosten ongeveer 250.000 gulden per cel. Die lagere kosten hebben volgens Korkers geen enkel gevolg voor de veiligheid. Bij een gevangenis als de Bijlmer zijn veel dure materialen gebruikt waar dit niet noodzakelijk was. In nieuwe gevangenissen is het plan geen stalen celdeuren meer aan te brengen, maar houten deuren, net als in de negentiende eeuw. Volgens Korkers doet dat de ontvluchtingsmogelijkheden niet toenemen : gevangenen ontsnappen uit hun cel nooit door de deur, maar altijd via het raam.

Voor dat raam moeten ze klassiek tralies wegzagen. De kwaliteit van het staal van die tralies is de laatste jaren sterk verbeterd. Maar de kwaliteit van de zaagjes ook. Een wolfram-carbide zaag is overal voor nog geen tientje te koop. Bijna alles is er mee te zagen. “Het doorzagen van een tralie kost een half uur, als je onder ideale omstandigheden werkt. Gedetineerden hebben de hele nacht de tijd om te zagen”, zegt Korkers.

Zo'n zaagje kan ondanks controle met detectieapparatuur de gevangenis worden binnengesmokkeld. Dikwijls wordt materiaal niet meer klassiek in een brood een gevangenis binnengebracht, maar in het lichaam van een bezoeker.

Overigens krijgen gevangenen die willen ontvluchten de laatste jaren steeds vaker hulp van buitenaf. Daarom wordt de buitenzijde van gevangenismuren met steeds meer electronische apparatuur in de gaten gehouden. In de gevangenis wordt gezorgd dat niemand de buitenmuur kan bereiken: een tweede muur, een hek of een gracht zijn op de binnenplaats extra barrieres. Bij nieuwe gevangenissen kijkt men vanuit cellen ook niet meer naar de buitenwereld, waar hulpverleners voor ontsnappingen vandaan komen, maar naar de binnenplaats waar collega-gevangenen worden gelucht.

Een recente opzienbarende ontsnapping per helikopter uit de gevangenis in Leeuwarden heeft overigens nog niet tot nieuwe bouwkundige eisen geleid. Pas als de helikopter met enige regelmaat voor ontvluchtingen wordt ingezet, zal men er volgens Korkers bij Justitie over moeten gaan denken ook daartegen maatregelen te nemen.

tekening: Ontwerp van een nieuwe gevangenis op basis van de nieuwste eisen van Justitie. In de vier vleugels zijn tweehonderd cellen, die vanuit het hart van het gebouw zijn te overzien. Voor de beveiliging is op de binnenplaatsen een vijf meter hoog hek met een detectiesysteem gepland, daarna volgt een vrije zone en dan een vijf meter hoge ringmuur. Buiten de ringmuur wordt de omgeving van de gevangenis met een electronisch observatiesysteem in de gaten gehouden. (Illustratie Botee)