Elegant

Kort na zijn dood, en zelfs al tijdens zijn laatste jaren, werd Rembrandt een ketter in de kunst genoemd.

Het was de tijd waarin een wat lichtere Franse smaak bij ons mode werd; de donkere, borstelige schilderijen van Rembrandt werden als onvolkomen en grof ervaren. Meer dan twee eeuwen later werd ook Van Gogh aangewreven dat zijn schilderijen te wild waren en te dik in de verf zaten om mooi te zijn.

Terwijl de richting in de kunst van tijd tot tijd verandert, en de smaak zich daarna makkelijk aanpast, blijven herinneringen lang hangen, honderden jaren zelfs, vooral als ze verbonden zijn met gevoelens van schuld. Mij valt op dat Nederlanders vaak een zekere afkeer hebben van kunstwerken die er glad, precies of gepolijst uitzien. Die vinden ze 'te elegant'. Dit werd bij voorbeeld gezegd van schilderijen van Peter Struycken op perspex, vooral die series waarin door de aard van hun programma de kleuren tot pasteltinten vervloeiden. De laatste jaren hoor ik het ook veel ten aanzien van de nieuwe werken van Judd waarin helder gelakte kleuren worden gebruikt en 'fijne' materialen als messing of gepolijst aluminium in plaats van 'eerlijk' hout. Volgens mij is dat alles nog het late schuldgevoel over Rembrandt en Van Gogh die, verlaten door het vaderland, in miserabele omstandigheden aan hun eind gekomen zijn - volgens de verschillende legenden tenminste. In Nederland is 'elegant' werkelijk een scheldwoord; een ware kunstenaar is weerbarstig en impulsief, ongeveer zoals Karel Appel, en een 'echt' mens is iemand die geen blad voor de mond neemt. Armando is dus ook mooi maar de gebogen vormen en het sierlijke oppervlak van de schilderijen van Toon Verhoef worden met argwaan bekeken.

Het is daarom vreemd dat er ook een grote waardering voor, bij voorbeeld, Willink bestaat omdat die zo beheerst en precies is - terwijl heel andere mensen diezelfde kwaliteiten in het werk van Mondriaan bewonderen. Eigenlijk weten we maar half wat we mooi vinden, hoewel er veel over gepraat wordt. Een gesprek echter met de gebruikelijke morele hindernissen. Want elegant mag het kunstwerk nooit zijn. Dat past niet bij onze aard. Ruig en plomp wel. Elegant vinden we bedrog.