PSYCHOLOGISCHE HORROR MET VILEINE GENTLEMAN-MOORDENAAR; De gruwel in de ogen van Clarice

The Silence of the Lambs. Regie: Jonathan Demme. Met: Jodie Foster, Anthony Hopkins, Scott Glenn. In 40 theaters.

'De stilte van de lammeren'. Een titel die dubbel buigt onder symboliek, een gewild cryptische aanduiding voor een thriller. Het lam, dat is het geboren slachtoffer, met weerloosheid als wezenskenmerk en voorzien van een bijbels kwaliteitszegel. Voor de film van Jonathan Demme brengt de term twee tegenpolen bij elkaar, twee uitersten, die niet in elkaars nabijheid horen. De een is een psychopatische moordenaar, de ander een jonge vrouw. Beiden streven ernaar de lammetjes tot zwijgen te brengen, de een door ze te redden en de ander door ze te slachten. Of is de vrouw het lam dat maar blijft blaten en de moordenaar de slager die zich wil ontdoen van haar gemekker? Of gaat het nog verder en zijn hun rollen omgekeerd - ziet de vrouw een slachtoffer in de psychopaat en wil ze hem redden van zijn dwalingen? The Silence of the Lambs is indrukwekkend doordat hij die verontrustende overwegingen verbindt met een klassiek thema: hoe geschonden kom je uit de strijd wanneer je je geroepen voelt om je ziel aan de duivel te verkopen.

The Silence of the Lambs speelt zich niet af op het erf van een schapenfokkerij maar in en om een zwaarbewaakte, speciale afdeling van een krankzinnigeninrichting. Er verblijven gedetineerde gestoorde mensen, patienten 'voor wie geen definitie bestaat', zo extreem uitten ze zich in hun drift tot marteling en moord.

De chef van FBI-stagiere Clarice Starling moet zo spoedig mogelijk de seriemoordenaar vinden die het ene na het andere meisje ontvoert, uithongert en dan gedeeltelijk vilt. Als afgestudeerd psychologe en criminologe krijgt Clarice een passende eerste opdracht: het is aan haar de noodzakelijke psychologische informatie over het geval te verwerven bij Dr. Hannibal Lector. Dr. Lector is een gewezen psychiater, ook bekend als 'Hannibal the Cannibal'. Zijn carriere als seriemoordenaar was groots en werd gemarkeerd door gedeeltelijk opgegeten lichamen. Zelfs in de inrichting wist hij de weg te vinden naar zijn lievelingskostje: hij beet de tong af van een verpleegster die zo onvoorzichtig was zich over hem heen te buigen toen hij klaagde over een pijntje.

Maar monsters zijn niet altijd beesten, ondervindt de Clarice Starling tot haar verwarring, integendeel. Dr. Lector kan afstotelijk vulgair zijn, maar hij betoont zich, achter de onbreekbare glazen voorwand van zijn cel, ook een heer en een intellectueel. Zou Clarice hem in het dagelijks leven ontmoeten, dan zou ze huizenhoog tegen hem opkijken.

Clarice is een modelleerlinge aan de politieopleiding, maar ze kampt met twee problemen: ze wil niet aangezien worden voor de provinciaal die in haar schuil gaat en ze wil dat men haar intellectueel zo hoog aanslaat als ze verdient. Ze wordt altijd wel gewaardeerd, maar voornamelijk als aantrekkelijke vrouw, zonder aandacht voor de waarden van haar geest. Zodra Dr. Lector oog in oog met haar staat begint hij te speculeren op deze zwakke punten, die hij door scherpzinnige observatie en een grote intuitie haarfijn aanvoelt. Gaandeweg hun confrontaties ontrafelt hij zelfs het jeugdtrauma dat eraan ten grondslag ligt. Tenslotte wordt de grootste wens van Clarice - hogerop te komen - vervuld dankzij Hannibal Lector. Een onmens, maar ook de eerste man die voldoende belang in haar 'ik' stelde om dat diepste verlangen te doorgronden.

De prijs die Clarice betaalt is hoog. Dr. Lector eet niet haar lichaam op, maar met haar geest komt hij een heel eind. 'We lijken wel minnaars' zegt hij tegen haar in hun laatste gesprek. Hij spreekt die woorden vanachter tralies, en van doorsnee liefde is geen sprake. Maar op een duistere, onbenoembare manier lijkt het of hij gelijk heeft.

Zijn krijtwitte wijsvinger raakt even die van haar - de enige aanraking die ze ooit uitwisselen - en van dat afscheid gaat een siddering uit die duizelig maakt.

In The Silence of the Lambs wordt een thriller geweven, vol drama, actie en met een beslissend moment van verrassing dat superieur in zijn eenvoud is. Mooi is de mengeling van een hakkelig-realistische filmstijl met de surrealistische details die dreigend varieren op horror- en andere cliche's: de onwerkelijke cel van de dokter doet denken aan een middeleeuwse kerker, in de kelder onder het nieuwbouwhuis van de gezochte moordenaar bevindt zich een spookachtig gruwelkabinet vol flarden stof en spinrag en een insectenkundige wordt afgebeeld als een schele Meester Prikkebeen.

Als griezelverhaal rammelt The Silence of the Lambs teveel om serieus te worden genomen. Onwaarschijnlijke ontwikkelingen doen de film struikelen, samen met een aantal onverdedigbaar onduidelijke wendingen. Het gaat de makers van deze film dan ook om iets anders.

Regisseur Demme neemt zijn publiek stap voor stap mee in een afgrond van psychologische horror en die tocht is met grote zorg uitgestippeld, tot en met de verhuld-wrede anticlimax aan het slot.

Daar zit 'm de gruwel in deze thriller. Aan enge beelden ontleent hij nooit zijn shocks. Wat er aan huiveringwekkends te zien valt, en dat is veel, krijgen we nooit bij verrassing in het oog. Meestal zien we het het eerst in de blik van Clarice. Pas daarna wordt langzaam, stukje bij beetje, opgedist wat we uit haar ogen al weten: hoe walgelijk de ene mens met de andere kan omspringen.

De ogen van Clarice worden gespeeld door de ogen van actrice Jodie Foster. Haar intense weergave van de wanen en werkelijkheid van Clarice promoveren The Silence of the Lambs tot een film die gemaakt lijkt om acteurs te laten zien wat ze waard zijn. Zij is het hart van het verhaal en ze geeft het een ziel. Tegenover haar lucide naieviteit krijgt Anthony Hopkins de kans Dr. Hannibal Lector onvergetelijk neer te zetten, kristalhelder gek en onverklaarbaar aantrekkelijk. Vilein is hij, dat is duidelijk. En elegant en spiritueel en een gentleman.

En afgrijselijk. Maar neemt de dokter grommend een hap uit een mensenwang dan zijn we toch verbaasd over de furie van zijn geweld.