Open belastingpolitiek

Zolang Willem Vermeend in de Tweede Kamer zit, staat belastingfraude volop in de politieke aandacht. Hoewel beide omstandigheden geen rechtstreeks verband hebben, moet men vaststellen dat de bestrijding van fiscale slimmigheidjes en oplichterijen behoort tot een van de weinige consistente onderdelen van het beleid van deze jonge socialist.

Het sinds 1984 uitgeoefende Kamerlidmaatschap verhinderde hem niet te promoveren en zal hem evenmin beletten zowel in Groningen als in Maastricht een bijzonder hoogleraarschap uit te oefenen. Bij zo'n wetenschappelijke voorliefde valt het te begrijpen dat Vermeend heeft uitgevlooid hoeveel rapporten en andere publikaties er in de loop der tijd zijn gewijd aan constructies om de overheid financieel een beentje te lichten. Vermeend komt op een aantal van tweehonderd! Dat betekent dat er net zoveel rapporten over dit onderwerp zijn geschreven als er aan slimme constructies zijn ontdekt.

Die telling dateert uit 1979, toen het ministerie van financien een inventarisatie maakte van zulke belastingbesparende opzetjes. Dit zogenaamde 'groot constructieboek' bleef een van de best bewaarde geheimen van het ministerie. Via een ex-ambtenaar die het boek naar zijn nieuwe werkkring bij een belastingadvieskantoor had meegesmokkeld, kwam het in 1986 evenwel in handen van de VPRO. Die maakte het openbaar in een uitzending van het programma 'Gouden Bergen'. Twee topambtenaren van het ministerie haastten zich in de pers te verklaren dat een ruime meerderheid van de gesignaleerde constructies inmiddels de nek was omgedraaid. Daarbij bepleitten zij wel dat de inventarisatie periodiek zou worden herhaald. Het 'groot constructieboek' zou nog lang de landelijke politiek bezighouden.

Vermeend wist een exemplaar van het rapport los te krijgen van de toenmalige staatssecretaris van financien, mr. H.E. Koning.

In de zomer van 1987 ontving de Kamer (voor de eerste en laatste maal) een overzicht van de toen bekende constructies en de daartegen in stelling gebrachte wapens. Alleen al de publiciteit daarover bleek de aantrekkelijkheid van sommige besparingsconstructies te verminderen.

Vermeend kreeg de smaak te pakken en wist enkele jaren later te bereiken dat Koning ook een ander in het duister gebleven deel van het beleid van de belastingdienst openbaar maakte. Dat betrof de geheime afspraken die belastinginspecteurs soms maken met multinationals over hun belastingsom; de zogenaamde rulings. Op aandrang van de Kamer zijn de uitgangspunten voor dergelijke afspraken inmiddels openbaar gemaakt. Kort geleden is bovendien afgesproken dat de rulings die afwijken van deze uitgangspunten onmiddellijk openbaar worden gemaakt.

Na dit succes gaat Vermeend verder op de openbaarheidstoer met een heel nieuwe aanpak van de belastingconstructies. Zijns inziens is het verkeerd de constructies - zoals nu gebeurt - geheim te houden tot Financien na lang studeren een goede aanpak van de ontwijkingsmanoeuvres heeft bedacht. Vermeend stelt een omgekeerde aanpak voor: zodra een constructie wordt ontdekt, moet Financien haar openbaar maken, met de mededeling dat zij op een of andere manier zal worden bestreden. De gedachte hierachter is dat het voor de mensen die zo'n besparingsmogelijkheid eens willen proberen, een afschrikkende werking zal hebben om te weten dat de constructie door de fiscus al is 'ontmaskerd', zelfs al is het nog niet duidelijk met welke wapens de inspecteur de constructie zal bestrijden. Vermeend kreeg voor deze gedachte de steun van Koning, die inmiddels fiscaal woordvoerder is van de VVD-fractie. Ook de fiscaal specialist van de CDA-fractie ondersteunt een dergelijke 'nieuwe openheid'. De Kamerleden zien hierin bovendien het voordeel dat de volksvertegenwoordiging in een vroeg stadium kan meedenken over de noodzaak van een eventuele wetswijziging. Onlangs tendeerde staatssecretaris Van Amelsvoort (Financien) er op herhaalde aandrang van Vermeend naar de gesignaleerde belastingconstructies op dezelfde manier als dat met de rulings gebeurt, voortaan openbaar te maken. Van Amelsvoort houdt evenwel ruimte voor uitzonderingsgevallen. Het kan namelijk zijn dat de inspecteur besparingsconstructies tegenkomt die zo goed in elkaar zitten dat de fiscus er eigenlijk machteloos tegen is. In zo'n geval zou de publicatie een averechts effect hebben: heel Nederlands zou op de constructie worden geattendeerd. De schatkist zou dan een miljoenenverlies lijden.

Vermeend gaat ervan uit dat Van Amelsvoort nog deze zomer de eerste constructies zal publiceren. Wat hem betreft, begint men met de zogenaamde Rentafixe-constructie. Dat is een opzet van de AMRO-bank om de klanten die meer dan 50.000 gulden te beleggen hebben, de mogelijkheid te geven belastingvrij rente te ontvangen. Waar Kok de rentevrijstelling voor de kleine man in discussie stelt, introduceert de AMRO via een slimmigheidje zo'n faciliteit voor haar betere klanten. De constructie is overigens wel erg ingewikkeld. De uitverkoren bankklanten nemen deel aan een beleggingsfonds met twee soorten aandelen. De beleggers kochten een soort, terwijl de rente zou worden uitbetaald op de andere soort die in handen bleef van de bank.

Bij de vooraf beraamde liquidatie van de beleggingsmaatschappij zou aan de eerstgenoemde aandeelhouders hun inleg met de 'rente' kunnen worden terugbetaald. Dit bedrag zouden zij kunnen terugvinden in een onbelaste waardestijging van de aandelen. Met deze constructie zou een 'rendement-na-belastingen' van zes procent haalbaar zijn. De bank stelde in haar prospectus van september 1990 dat zij zich ervan had 'vergewist' dat de opzet fiscaal stand zou houden.

Hoe pijnlijk was het dat Financien al snel liet weten dat zij de constructie gaat aanpakken. Deze mededeling heeft het effect gehad dat de AMRO-bank de operatie in januari 1991 voortijdig heeft afgeblazen en de deelnemers hun storting (met rente) heeft terugbetaald. Daarmee is de strijd evenwel nog niet gestreden. De AMRO-bank staat er op dat Financien op zijn minst ten dele op zijn strijdbare opvatting terugkomt. Inderdaad overweegt het ministerie aan de bank toe te geven. In de wandelgangen vreest men dat dit soort wat pijnlijke situaties zich vaker zal voordoen als gevolg van de door Vermeend afgedwongen openheidspolitiek. Daardoor zou het ministerie vaker stellingen kunnen innemen die achteraf niet houdbaar blijken te zijn.

    • Aertjan Grotenhuis