Het net om de Grote Partijleider sluit zich

Heeft president Michail Gorbatsjov nog wel enig zicht op de werkelijkheid in de Sovjet-Unie? Het lijkt er, bijna met de dag, meer en meer op dat hij de laatste weken wat verblind begint te raken.

Veertien dagen geleden kondigde hij een demonstratieverbod voor Moskou af en stuurde vijftigduizend man politie-agenten en militairen in de hoofdstad de straat op om de openbare orde te beschermen tegen burgers die allesbehalve van zins waren die te bedreigen. Een week later leed hij een politieke nederlaag toen oppositieleider Boris Jeltsin er via tactische trucs in slaagde volmachten van zijn eigen parlement, dat hem eigenlijk had willen afzetten, los te peuteren. En nu rept hij van de naderende 'catastrofe', van 'gevaren voor de staatsveiligheid' en de noodzaak van gecentraliseerde 'daden'.

Het overkomt machthebbers wel vaker dat ze de gevangene worden van een isolement waarin ze zichzelf opsluiten of door hun omgeving worden opgesloten. Het is altijd dramatisch.

Gisteren dacht Gorbatsjov dat de tijd weer eens rijp was voor een preek. Op een vergadering van de federatieraad probeerde hij dit orgaan, waarin alle vijftien deelrepublieken zijn vertegenwoordigd, te verleiden in te stemmen met een soort van constitutionele staatsgreep.

Want zo is zijn in 31 wetsvoorstellen en acht decreten verpakte pleidooi voor een algeheel stakings- en demonstratieverbod tot het eind van het jaar en een gecentraliseerde economische staat van beleg toch wel samen te vatten. Het resultaat is vooralsnog nul komma nul.

De federatieraad hoorde het aan en ging heen onder de droge vaststelling dat de raad het allernieuwste actieprogramma 'uitweg uit de crisis' eerst nader wil bestuderen.

Maar ondertussen gaan de mijnwerkers in de Koezbas en de Donbas gewoon door met hun acties die gericht zijn op hogere lonen en, voor zover het de leiders aangaat, op het aftreden van Gorbatsjov. Her en der worden ook andere stakingen voorbereid die in een zelfde richting gaan en beginnen grote delen van vitale productiesectoren stil te liggen.

Verder heeft de zuidelijke republiek Georgie gisteren haar onafhankelijkheid definitief geproclameerd nadat de radicaal-nationalistische leider Zviad Gamsachoerdia eerder had vastgesteld dat een Russische interventie in het 'autonome'

Zuid-Ossetie als een oorlogsverklaring zal worden opgevat. En Gorbatsjov vliegt - als er niets tussen komt, een hachelijke voorspelling in de Sovjet-Unie - begin volgende week naar Japan om er met de verkoop van de Koerilleneiland echt geld te verdienen. Hij zou aldus wel eens de eerste 'politieke emigrant' sinds de perestrojka kunnen worden, is de grap die nu in Moskou de ronde doet.

Die grap past in een sfeer in Moskou waarin steeds nadrukkelijker wordt gepreludeerd op zijn vertrek. Het officiele persbureau Tass vond het onlangs zelfs nuttig om te schrijven waarom dat nog maar beter niet kon gebeuren.

PANIEK

Gorbatsjovs optreden van gisteren straalde hoe dan ook ook vooral paniek uit. De president deed alsof hij krachtige maatregelen in petto had maar verviel onmiddellijk in de leninistische schoolmeesterstoon die de secretaris-generaal van de CPSU vaker ten toon spreidt. Zijn klachten waren eveneens niet nieuw. De uitvoerende macht is 'verlamd'.

De arbeidsdiscipline is buitengewoon gering. De financiele toestand is een 'chaos' en er wordt niets ondernomen tegen al die andere 'praktijken tegen de staat'. De overgang naar de markteconomie, waarvoor de convertibiliteit van de roebel een absolute voorwaarde is, is echter 'aartsingewikkeld en aartsmoeilijk'. Een 'moratorium op alle stakingen en demonstraties die de situatie verder destabiliseren' is daarom geboden. Het nieuwe unieverdrag moet snel worden ondertekend.

De 'politieke verschillen moeten nu naar het tweede plan, de ideologische strijd dient terzijde te worden gelegd'. “Dat is het gebod van deze tijd”, aldus Gorbatsjov gistermiddag.

Het programma dat het kabinet van premier Valentin Pavlov ter plaatse aan de aanwezige vertegenwoordigers aanbood, bevatte dezelfde geveinsde daadkracht. De middelen zijn puur centralistisch, de methode waartegen de deelrepublieken zich juist verzetten. Het doel is de markt. Er staan 31 wetten op stapel, varierend van een faillissementswet of een privatiserings- en antimonopoliewet tot wetten die de investeringen van buitenlandse bedrijven of het verlenen van concessies moeten regelen. Een twaalftal verdragen met de republieken moet de gemeenschappelijke markt van de unie vorm geven.

En er zijn bovendien acht oekazes in aantocht waarmee het transportsysteem moet worden gered en een 'staatsraad voor economische hervormingen' geinstalleerd moet worden - en nog veel meer Westerse infrastructuur.

Maar wat is de zin daarvan? Sinds hij vorig najaar de macht via het centrale parlement naar zich heeft toegetrokken, regent het decreten en wetten die niet zelden met elkaar in strijd zijn en hoe dan ook geen feitelijk effect sorteren. De representanten van de vijftien republieken waren op laag niveau aanwezig en hadden gisteren daarom alle tijd. Enkele deelstaat-presidenten maakten tijdens de rede van Gorbatsjov zelfs grapjes met elkaar over de tafel heen, terwijl parlementsvoorzitter Anatoli Loekjanov, KGB-chef Vladimir Krjoetskov en ministers Dimitri Jazov (defensie) en Boris Pugo (binnenlandse zaken) vooral zorgelijk bleven kijken. Van een besissing kon dan ook geen sprake zijn. De meest serieuze vertegenwoordigers, zoals Jeltsins tweede man Chasboelatov, de Oekrainse premier Fokin en de Kazachstaanse president Noersoetan Nazerbajev lieten zich na afloop niet zien en werden ook niet door het televisiejournaal voor de camera gehaald. Hetgeen bij ontmoetingen die besluitvaardiger zijn bijna altijd wel gebeurt. Volgende week zullen ze terugkomen om verder te discussieren, was de conclusie. Hoewel Nazarbajev in een interview met het Spaanse dagblad El Pais al heeft laten weten dat het dit jaar afgelopen zal zijn met Gorbatsjov als hij nu geen 'radikale keuze'

maakt.

HANDTEKENINGEN

Zo sluit het net om Gorbatsjov zich. Volgens de regeringskrant Izvestia zou de sterke Sojoez-fractie in de Opperste Sovjet, de groep die de unie tegen elke prijs bij elkaar wil houden, in een gesprek met Gorbatsjov gedreigd hebben handtekeningen te gaan verzamelen om een extra sessie van het voltallige Congres van Volksafgevaardigden bijeen te roepen waar dan de positie van de president aan de orde zou kunnen komen. Het bericht van de over het algemeen toch allerminst woeste Izvestia past bovendien in een breder perspectief. De laatste dagen circuleert in Moskou namelijk eveneens het bericht dat het Centraal Comite eind volgende week bijeen wil komen om de positie van zijn secretaris-generaal - nog altijd Gorbatsjov - onder de loep te nemen.

De gedachte dat het staatshoofd het partijleiderschap moet opgeven, is niet nieuw. Gorbatsjovs waarnemer Vladimir Ivasjko zei een paar maanden geleden al dat het partijsecretariaat van de CPSU veel brieven over dit thema ontvangt. Maar de communistische top heeft er tot nu toe niet over durven beginnen. Niemand wil het nieuws ook bevestigen.

Maar dat zegt niet alles. Plenaire vergaderingen van het partijparlement komen vel vaker onverhoeds bijeen.

De president van Wit-Rusland, de behoudende communist Nikolaj Dementej, preludeerde gisteren voor de televisie klassiek cryptisch op de tijd die komen gaat. “Er moeten nu competente maatregelen genomen worden, te beginnen bij de president en te eindigen in de republieken”, aldus Dementej.

Uitgeschakeld is Gorbatsjov met al deze omtrekkende bewegingen uiteraard nog niet. Als hij volgende week naar Japan gaat, weet hij in ieder geval een ding zeker. Bij dit staatsbezoek heeft hij de beschikking over een permanente 'hotline' met het Kremlin. Zodat hij in zijn isolement niet ook nog eens afhankelijk is van zijn eigen, ook al niet goed functionerende, PTT-telecom.