Science-fiction klankbeelden

Concert: Residentie Orkest o.l.v. Leif Segerstam met Christian Lindberg (trombone). Werken van: Wieren, Blomdahl, Rosenberg, Lidholm, Sandstrom en Stenhammer. Gehoord: 6-4, Anton Philipszaal Den Haag. Uitzending: AVRO Radio 4, 17-4 20.02 uur.

God is een twijfelaar, althans in de visie van Jan Sandstrom, de jongste componist op het voorlaatste geheel aan Zweden gewijde concert in de Scandinavische serie van het Residentie Orkest. Sandstroms Concert voor trombone en orkest uit 1988-'89 is in de typisch Zweedse traditie geen abstract speelstuk maar een doeltreffende mengeling van verhaal, actie en muziek. Trombonist Christian Lindberg voor wie het werk werd geschreven en die de enige is die als solist kan leven van instrument - ik telde heel wat koperblazers in de zaal - verscheen in een bruinlederen motorjack en moest van Sandstrom meerdere malen over het gehele orkest heen scheuren in een klank als van 'zware motoren die naderen en weer verdwijnen'. Zwaaiend en maaiend met zijn instrument vaak hoog in de lucht, soms geheel om zijn as draaiend, want de componist noteerde: “the gestures are what's important, pitches are unessential. Who cares about pitches?”

Als een boek gedeeld in hoofdstukken ontwikkelt zich misschien wel de meest beeldende compositie uit de twintigste eeuw: 1. Introductie.

Onze held gaat op reis, de wereldkaart wordt door de trombonist voor onze ogen uitgetekend. 2. De jungles van Florida als eerste reisdoel, met moerasmuziek van een bijtend krokodillenkoor. 3. De tweede bestemming bieden de bergen van de Provence. In het middeleeuwse stadje Grimand beginnen de motorraces onderbroken door een processie.

Dan opent zich de hemel, maar Gods bestraffing gaat uiteindelijk over in lof! (God als twijfelaar, een existentialistische visie die eens in Scandinavie, bij Kierkegaard, is begonnen). 4. Het laatste avontuur speelt zich af in de regenwouden van Australie. onze held ontdekt de droomwereld van de didjerido's en rijdt wederom het moeras in ditmaal tezamen met het Koor der Eenzamen. Tenslotte 5. De finale, met terugblik op de reis.

Free jazz-vuurwerk en zompige clusters van het gehele orkest: who cares about pitches? En wie zeurt er over kitsch? Sandstroms schilderachtige science-fiction-klankbeelden overspoelen de luisteraars, maken hen weerloos. Bovendien is Christian Lindberg weergaloos, met name in een zowel gezongen als gespeeld 'cadenza-island'.

Van een wel degelijk goede smaak getuigden Hilding Rosenberg middels een peinzend verstild Strijkkwartet nr 12 en Karl-Birger Blomdahl in een Danssuite nr 1, opgebouwd vanuit een serene fluitsolo. Maar weer tegen Sandstrom aan leunde Ingvar Lidholm, wiens Contakion (1978) voor groot orkest is gelardeerd met verwijzingen naar het verleden: omgekeerde science-fiction.

Dirigent Leif Segerstam trof een orkest aan dat zich met gretigheid in de rijen voegde voor de fantastische muzikale optochten van Sandstrom en Lidholm. Sandstrom is er trouwens ook weer bij op het laatste concert in de serie op 26 mei, met muziek uit alle Scandinavische landen.