Chilenen willen nu vooral rust

Na het aftreden vorig jaar van Augusto Pinochet als staatshoofd van Chili prediken alle partijen de nationale verzoening. Een open gesprek over martelingen kan tegenwoordig, maar Aids is taboe en reclame voor het condoom verboden. “De wilde en diverse creativiteit van voor Pinochet is weg”. Op zijn vandaag begonnen Europese rondreis bezoekt de Chileense president Patricio Aylwin volgende week ons land. Eerste aflevering van een serie over een rechtsstaat-in-wording.

SANTIAGO, 9 april- Chaos bestaat niet in Chili. De economie draait voortreffelijk en de politici van de regerende christendemocraten, liberalen en socialisten zijn, na het aftreden van dictator Augusto Pinochet vorig jaar, nog altijd enthousiast en harmonieus bezig aan hun democratische warming up. “We hebben de situatie volledig onder controle”, zegt Carlos Ominami minister van economie over de recente golf van aanslagen.

Zijn collega van justitie, Francisco Cumplido, is minder zeker van zijn zaak. “Als we een milimeter van de grondwet afwijken grijpt Pinochet met zijn leger in”, zegt hij in zijn imposante ministerskamer. Alle meubelen moesten opnieuw aangesleept worden, omdat de vertrekkende militairen de antieke stoelen en tafels meegenomen hebben naar de kazernes. Cumplido wijst op zijn bureau.

“Dat komt uit de Senaat”. De huidige stabiliteit van Chili kan verstoord worden door de golf aanslagen die het land sinds een aantal weken teistert. De terreurdaden worden door linkse groepen opgeeist, maar kunnen volgens kenners even goed door extreem-rechts georganiseerd zijn. Een Chileense diplomaat, lid van de nieuwe centrumpartij Partido para la Democracia (PPD), die even vakantie houdt in zijn vaderland, zegt: “Extreem links en rechts willen een reactie van het leger uitlokken, maar het is de verkeerde tijd, iedereen wil rust.”

Voorlopig lijkt die visie juist. De moord tien dagen geleden op de ultrarechtse senator Jaime Guzman, steun en toeverlaat van Pinochet, leek een gevaarlijke verstoring van het broze democratische klimaat van Chili, maar de militairen en de burgerregering houden tot nu toe het hoofd koel, waarschijnlijk onder meer omdat president Aylwin onmiddellijk na die aanslag de Nationale Veiligheidsraad, waarin de bevelhebbers van de strijdkrachten zitting hebben, bijeen riep. Ook de staatsbegrafenis voor Guzman en de aankondiging dat de amnestie voor politieke gevangenen wordt heroverwogen, hebben Pinochet en de zijnen blijkbaar enigszins gekalmeerd. Tot nu toe heeft geen enkele legeraanvoerder na de moordaanslag onverzoenlijke taal gesproken.

De democratie blijft echter kwetsbaar. Het is duidelijk dat Pinochet vorig jaar met spijt afscheid genomen heeft van de macht. De ex-dictator had niet gedacht dat hij het referendum van 1988 voor of tegen zijn presidentschap kon verliezen, een fout die werd ingefluisterd door de arrogantie van de macht.

Pinochets schaduw verdonkert nog altijd de instituties van de democratische rechtsstaat-in-wording. Zijn machtsbasis is gebaseerd op de uitslag van het referendum in 1988, toen toch nog 40 procent van de Chilenen wilde dat hij zou aanblijven als president. Vorig jaar sprak 30 procent zich uit voor Hernan Buchi, de kandidaat van Pinochet bij de verkiezingen die nodig werden door het “nee” tegen de dictator van 1988. Tot 1998 zal Pinochet bovendien bevelhebber van het leger blijven en zitten de senaat, de gemeenten en het hooggerechtshof voorlopig vol met door hem benoemde zetbaasjes.

Bij voortduren van de aanslagen is een reactie van Pinochet niet denkbeeldig. Hij wordt getergd door de publikatie van het rapport van de zogeheten Commissie van Waarheid en Verzoening, de Informe Rettig, over de moorden en martelingen die zijn soldaten en carabinieros tijdens zeventien jaar militair bewind gepleegd hebben. Een proces tegen een van zijn folteraars zal de 75-jarige dictator niet dulden, zo heeft hij laten weten.

Vermoedelijk zullen de huidige Chileense politici het ook niet zover laten komen. De regering van president Patricio Aylwin predikt al een jaar lang nationale verzoening en in dat scenario hoort een ingrijpen van het leger niet thuis. Ook rechts zingt het lied van de verzoening.

De advocaat Miguel Otero, vice-voorzitter van de partij Renovacion Nacional, zegt op het partijkantoor in Santiago: “Chili geeft de wereld het voorbeeld waar het gaat om de overgang van een dictatuur naar de democratie”.

Minister Cumplido van justitie zegt wel dat hij de militairen die gemarteld en gedood hebben voor de rechter zal slepen, maar het is eerder zijn functie die hem tot die woorden dwingt dan de realiteit.

Hector Contreras, de jurist van het Vicariaat van de Solidariteit - de organisatie van de Chileense katholieke kerk die tijdens de dictatuur moedig en zonder aflaten opgekomen is voor de mensenrechten - ziet de werkelijkheid vermoedelijk zuiverder. Zijn overtuiging is dat “in 99 procent van de gevallen geen recht zal worden gedaan”. Het rapport van de Commissie-Rettig somt 2.279 gevallen van moord en verdwijning op tijdens het regime van Pinochet en zeker 160 zaken zijn nog niet in dit rapport geregistreerd.

Het enige voorwendsel dat Pinochet zou kunnen gebruiken voor een coup is chaos, veroorzaakt door aanslagen. Maar het huidige Chili wordt eerder gekenmerkt door een slome eensgezindheid, dan door chaos. De socialisten, ooit goed voor wilde experimenten onder Allende, zijn brave en verantwoordelijke politici geworden en zetten hun beste beentje voor om het klimaat van harmonie te laten voortbestaan.

Partijleider Jorge Arrate vertoefde tot 1986 in ballingschap, waarvan tien jaar in Nederland, en woont nu in een wijk van Santiago die half volks, half bourgeois is. Hij geeft de fouten grif toe: “Zeventien jaar geleden gebruikten we onze macht om onmiddellijk de inkomensverdeling te veranderen, nu bepleiten we allereerst economische groei”.

De ballingschap heeft van de felle socialisten bedaarde democraten gemaakt. Minister Ominami was in 1973 een zeer linkse radicaal van de Movimiento Izquierda Revolucionaria (MIR). Vanuit zijn ministerskamer ziet hij de wereld nu anders: “Natuurlijk hebben we van onze fouten geleerd. Ons economisch beleid heeft bijgedragen aan het echec van Allende. En met 2.000 dollar per hoofd van de bevolking valt er niet zoveel te herverdelen.”

De jonge minister (40) heeft zijn ballingschap in Frankrijk doorgebracht en zijn tijd niet verknoeid. Hij doorliep de prestigieuze militaire universiteit Polytechnique en deed onderzoek bij het CNRS, de Franse TNO.

Ook de christendemocratische president Aylwin uit zich tevreden over de socialistische coalitiegenoot: “We zijn allemaal veranderd, maar de extremisten het meest, omdat de wereld zich naar evenwichten beweegt en die bevinden zich niet aan de uiteinden”.

Het zwaartepunt van de Chileense politiek wordt gevormd door de christendemocraten van Aylwin. Dat is niet echt nieuw in Chili, maar wel nieuw is dat de partij zeer profiteert van de rol die de katholieke kerk tijdens de dictatuur vervulde. “De katholieke kerk is niet zomaar een kerk”, zegt minister Soledad Alvear van vrouwenzaken eerbiedig, de enige vrouw in de Chileense regering. “Toen niemand anders het deed, kwam de Kerk op voor de mensenrechten.”

Het Vicaria de la Solidaridad nam slachtoffers in bescherming, legde dossiers van schendingen aan, bracht rapporten uit en onderzocht aanklachten tegen de militairen. De kerk van bisschoppen en gewone priesters vormde de taaie binnenlandse oppositie tegen Pinochet. Haar gezag is nu dan ook onbetwist en haar morele opvattingen zijn wet in Chili. Een balling met een geoefend sociologisch oog, die de anonimiteit als tweede natuur belijdt, constateerde na zijn terugkeer vorig jaar dat Chili zonder pluralisme was. “De wilde en diverse creativiteit van voor Pinochet is weg”, zegt hij in een restaurant van de hoofdstad Santiago. “De kerk heeft het monopolie van de ethiek”. Dat constateren alle ballingen.

Chili is het enige Zuidamerikaanse land zonder scheidingswet, abortus is verboden, een open gesprek over martelingen kan tegenwoordig, maar AIDS is taboe en reclame voor het condoom verboden. Chili is dankzij het verzet van de kerk tegen de dictatuur, samen met Polen, het katholieke paradijs van paus Johannes Paulus de Tweede en bisschop Gijsen op aarde geworden. Minister Alvear van vrouwenzaken kan zich geheel vinden in dit morele primaat van de kerk. Zelfs een abortus na incest noemt zij uit den boze. “Het kindje moet de moeder helpen de zware beproeving te doorstaan”, zo verwoordt ze haar opvatting.

Volgens de teruggekeerde ballingen, is Chili in zeventien jaar militaire repressie intellectueel verarmd. “De waarden van het gezin staan nu centraal”, vindt de anonieme balling.

“Chili is veramerikaniseerd”, meent Cecilia Medina, hoogleraar recht. “Het gedrag van de Chilenen is tegenwoordig meer op geld gericht. In de winkels en restaurants krijg je een bonnetje. Dus er wordt belasting betaald, dat is nergens zo in Latijns Amerika.” Maar even tevoren observeerde zij: “De Chilenen zijn volwassen geworden tijdens de dictatuur, ze kunnen tegenwoordig samenwonen”.

Een periode van een jaar lijkt iets te kort om dat te bewijzen, maar mocht het zo zijn, dan is vervlakking blijkbaar de prijs die betaald moet worden voor rijpheid. Ongetwijfeld tijdelijk. De varieteit van de Chileense cultuur reikt verder dan de schema's van de militairen en de moraal van de kerk. Zoals de vakantie-houdende diplomaat opmerkte: “Eerst moeten we hechte democratische instellingen opbouwen en het obstakel Pinochet kwijtraken, dan ontstaat weer ruimte voor verbeelding”. Of zoals Arrate, de socialistenleider, opmerkte: “Al de dag volgend op het vertrek van Pinochet zal Chili anders zijn”.

foto: Politieke pamfletten, met onder meer afbeeldingen van Allende en Neruda, in een stalletje in Santiago, december 1989. (Foto Hollandse Hoogte-Koen Wessing)