Andreotti is op weg naar de Tweede Republiek

ROME, 9 april - Achter de formatiepoging in Italie van de christen-democraat Giulio Andreotti worden de contouren zichtbaar van wat hier “de Tweede Republiek” wordt genoemd: een nieuw politiek stelsel dat de Italiaanse democratie grotere daadkracht moet geven en onder andere een einde moet maken aan de steeds terugkerende kabinetscrises.

Het vijftigste kabinet van na de Tweede Wereldoorlog, dat Andreotti nu probeert te formeren, moet niet alleen getalsmatig een mijlpaal worden in de politieke geschiedenis van het land. President Cossiga wil dat Andreotti de basis legt voor een ingrijpende modernisering van de politiek.

In een ongebruikelijke en lange toespraak zei Cossiga vrijdagavond, nadat hij Andreotti als formateur had aangewezen, dat een aantal institutionele hervormingen nodig is. De samenleving is veranderd, de economie is veranderd, maar een 'sanering' om het politieke stelsel beter te laten functioneren, laat al jaren op zich wachten.

Volgens Cossiga moeten de institutionele hervormingen centraal staan in de kabinetsformatie. Hij dreigde opnieuw, zoals hij drie weken geleden deed, met een eigenhandige kabinetscrisis en desnoods vervroegde verkiezingen als Andreotti een andere weg zou kiezen. Maar zonder het achtergrondlawaai over patriotten in het verzetsnetwerk Gladio en de verboden vrijmetselaarsloge Propaganda Due klinkt deze waarschuwing veel Italianen eerder hoopvol dan bedreigend in de oren.

Het nieuwe kabinet moet volgens Cossiga “zo mogelijk op het gebied van de inhoud, maar zeker op dat van de methode” de basis leggen voor een aantal veranderingen van het politieke stelsel. Daarom is Andreotti ook in gesprek met Achille Occhetto, de leider van de ex-communistische Democratische Partij van Links, PDS. Zonder de steun van de PDS zou de grondwetswijziging die voor de veranderingen nodig is, een bijzonder langdurige affaire worden.

Een hoofdelement in de schets voor de Tweede Republiek, en het onderdeel waarover het snelst overeenstemming mogelijk lijkt, is de hervorming van het twee-kamerstelsel. Nu hebben de Kamer en de Senaat vrijwel dezelfde bevoegdheden. Dit betekent in de praktijk veel vertraging bij de goedkeuring van wetsontwerpen, en veel dubbel werk.

Opzet is een taakverdeling te maken, met duidelijk afgebakende en verschillende bevoegdheden voor Kamer en Senaat. De Kamer zou, net als de Nederlandse Tweede Kamer, het belangrijkste wetgevende orgaan worden.

Een ander voorstel is de Italiaanse regio's grotere autonomie te geven, om hen minder te laten lijden onder de inefficienties van de Romeinse bureaucratie. En iets meer op de achtergrond spelen plannen om het kiesstelsel te veranderen of de bevoegdheden van de president te vergroten, voorstellen waarover tussen de partijen nog grote verschillen van mening bestaan.

Andreotti wil zich niet branden aan de hete hangijzers van het kiesstelsel of de presidentiele bevoegdheden, maar hij wil wel een besluit hierover makkelijker maken: om de grondwet te kunnen wijzigen moet eerst de grondwet worden gewijzigd, en wel artikel 138. Dit schrijft een bijzonder ingewikkelde en langdurige procedure voor grondwetswijziging voor. De verandering van dit artikel moet de weg vrijmaken voor de andere veranderingen, later.

Tussen de vijf coalitiepartijen van het voorgaande kabinet-Andreotti lijkt hierover overeenstemming te bestaan. Andreotti heeft dan ook laten weten dat hij aan het eind van de week al met een lijst van kandidaat-ministers naar Cossiga hoopt te gaan. De kabinetscrisis zou dan resulteren in een nieuw kabinet met dezelfde premier en een groot aantal andere bekende gezichten, maar met een programma dat de Italiaanse politiek een nieuw gezicht moet geven.

In deze formatie worden meteen de kaarten voor de komende jaren geschud. Het nieuwe kabinet heeft maar een jaar, want voor de zomer van 1992 staan de parlementsverkiezingen gepland. Andreotti zou onder het akkoord dat zich aftekent, nog een jaar premier blijven, om daarna de kroon op zijn politieke carriere te kunnen zetten met het presidentschap.

Zijn belangrijkste rivaal daarvoor, de socialistische leider Bettino Craxi, zou na de verkiezingen van volgend jaar premier worden. Dit zou als voordeel hebben dat het geschilpunt van de presidentiele bevoegdheden, een stokpaardje van Craxi, iets minder urgent wordt.

Craxi heeft altijd zichzelf als de eerste 'sterke' president gezien. Door dit perspectief van de Tweede Republiek wordt de formatiepoging van Andreotti met meer dan gewone belangstelling gevolgd. Maar er is ook een flinke dosis scepsis. De algemene onvrede met de Eerste Republiek heeft niet alleen te maken met een aantal procedureregels, maar meer nog met de sterke greep die de politieke partijen hebben op de overheidsbureaucratie en op de staatsbedrijven.

Werkgevers en werknemers beschuldigen de partijen ervan dat ze de publieke sector beschouwen als een prive-terrein waarin vriendjespolitiek en verdeling van de buit de voorrang krijgen boven dienstverlening aan de burgers. Er zijn nauwelijks aanwijzingen dat de partijen daaraan iets willen veranderen.

Bovendien is de 72-jarige Andreotti als geen ander het symbool van het vastgelopen politieke stelsel. Als hij slaagt, wordt dit zijn zevende kabinet. Moet Andreotti nu leiding geven aan een openbare schuldbekentenis dat het verkeerd is gegaan? Zijn eigen partij waarschuwde gisteren al dat hij niet te hard van stapel moet lopen.

Sceptici zeggen dat Andreotti zijn carriere heeft gemaakt door bij de dag te leven en nooit een echt besluit te nemen. Maar de optimisten wijzen erop dat de 'oude vos' als geen ander voelt hoe de wind waait: als het tijd is voor een verandering, verandert Andreotti mee.