Partij heeft weer tijd voor ideologische discussies; Gemoedelijkheid beheerst VVD-congres in Amersfoort

AMERSFOORT, 8 april - Een tweedaagse therapeutische bijeenkomst voor een partij die wil bewijzen geen kijvende kiesvereniging te zijn, maar een serieuze politieke stroming.

Vrijdag en zaterdag sprak de VVD in Amersfoort over het rapport Ongebroken Lijnen. Men bejegende elkaar vriendelijk en bedaard en dat was een jaar na 'Zwolle', de venijnigste VVD-vergadering aller tijden, ook precies de bedoeling. Op 18 mei vorig jaar rekende de achterban in Zwolle af met het hoofdbestuur dat Voorhoeve in de ban had gedaan en ging men elkaar met opgestoken zeilen te lijf. Sindsdien is een gehavende VVD op zoek naar zichzelf. Naar stabiliteit in de partij, een nieuwe positie ten opzichte van CDA en PvdA en een nieuwe ideologische presentatie.

In november publiceerde een commissie onder leiding van oud-Europarlementarier mr. H.R. Nord daartoe een pamflet van 32 pagina's: Ongebroken lijnen, een liberaal perspectief voor de jaren negentig. Zo konden de VVD-afdelingen de afgelopen maanden weer over politiek vergaderen, met als hoogtepunt twee dagen Amersfoort. Hoe denken liberalen ook alweer over de auto, het milieu, vreemdelingen, landbouw, defensie, binnenlands bestuur en zo verder?

Aan de vraag 'Hoe denken liberalen over het CDA' kwamen de afgevaardigden niet toe. Er waren maar liefst 531 resoluties ingediend die in kalm tempo werden doorgenomen. De provocerende stelling uit het laatste hoofdstuk dat permanente regeringsdeelneming door het CDA “in beginsel een ongezonde toestand” is, waardoor deze partij “zich dreigt om te vormen tot een regentenklasse” bleef door tijdgebrek onbesproken.

Maar waarom zou de partij zich ook haasten? De Statenverkiezingen zijn goed verlopen - op papier heeft de partij twee Kamerzetels extra geboekt. Fractieleider Bolkestein lijkt na een zwakke start zijn draai te hebben gevonden. Het Tussenbalans-debat volbracht hij zonder kleerscheuren. De hoofdverdachte uit de Voorhoeve-veldslag, partijvoorzitter Ginjaar, had zijn aftreden in maart aangekondigd en gaf dus niemand meer aanstoot. Het kabinet zit intussen geheel op eigen kracht al in moeilijkheden, zodat oppositie voeren neerkomt op tijdig meeblazen in het koor der critici. De pers heeft het te druk met de PvdA-perikelen. “Vergeleken bij de misere binnen die partij was ons weekend in Zwolle maar een tamme vertoning”, veroorloofde Bolkestein zich. De lach uit de zaal was bevrijdend. De VVD staat niet langer onder druk. In Amersfoort heerste de gemoedelijkheid van het 'apres diner'.

In de rede van Bolkestein viel vooral de nadruk op ideologie op. Het centrale liberale thema is voor hem de rechten en plichten van het individu. Studiefinanciering, belastingheffing, sociale zekerheid, pensionering - Bolkestein nam steeds de individualisering van de regelgeving als uitgangspunt. Hij zette zich af tegen het “kostwinnersdenken” van het CDA.

Onder Bolkestein begint de VVD aan een ideologische herbewapening met het thema individualisering, zo wordt in de partijtop bevestigd. Niet zozeer om D66 op afstand te houden, maar veel meer in een poging om zich ten opzichte van alle andere partijen te onderscheiden. Is de 'ont-ideologisering' van de politiek in de pragmatische jaren '80 niet te ver doorgeschoten, waardoor de kiezer inderdaad niets meer te kiezen heeft? Kan het zijn dat alleen het CDA er goed in is geslaagd om zich met het concept van de verantwoordelijke samenleving ideologisch te vernieuwen? Is de 'misere' van de PvdA niet juist te wijten aan het niet tijdig herformuleren van het gedachtengoed door die partij? Op deze manier wordt de koers van Bolkestein in de partij onderbouwd.De kiezer moeten niet alleen praktische politieke voorstellen worden geboden, maar ook ideologische keuzen, aldus Bolkestein.

Dat geldt niet alleen voor de VVD, maar ook de regeringspartijen die zich bij moeilijke keuzes achter de sociale partners verschuilen. De politiek moet zijn primaat hernemen, vindt Bolkestein. CDA en PvdA demonstreren met hun besluiteloosheid de “benepenheid” van de politiek en zoeken hun toevlucht bij “corporatistische besluitvorming”.

De hand ging ook in eigen boezem. De VVD is “in het verleden wat te gemakzuchtig” met inhoudelijke discussies geweest en heeft haar concrete voorstellen “te weinig in samenhang met het liberale gedachtengoed gepresenteerd”. Dat wordt onder de erkende boekenlezer Bolkestein anders.

Over D66 werd in de wandelgangen vooral stoer gedaan - de Democraten kwamen uit de laatste verkiezingen naar voren als een vast toevluchtsoord voor PvdA-kiezers. Nooit noemden zij zichzelf hardop een liberale partij. Kennelijk dingt de VVD bij een ander publiek naar de kiezersgunst. De campagneleus “VVD. De enige liberale partij van Nederland” was achteraf misschien te defensief.

Bij het nieuwe zelfbewustzijn past ook een onafhankelijke opstelling voor het politieke machtsspel, binnen de VVD wel de 'handen vrij-strategie” genoemd. Bolkestein hield in zijn rede nauwkeurig evenveel afstand tot het CDA als tot de PvdA. “Beide partijen zijn verantwoordelijk voor het vooruitschuifbeleid van dit kabinet.” Als er een nieuw kabinet moet worden geformeerd dan wil Bolkestein slechts weten “met welke partij of partijen de VVD zoveel mogelijk van haar beleidsvoornemens kan verwerkelijken”.

De PvdA is daarmee officieel salonfahig verklaard. De VVD als levensverzekering tegen regeermacht voor de 'rooie rakkers' heeft afgedaan. De commissie-Nord spreekt op neutrale toon van een “driehoeksrelatie” tussen de liberale, sociaal-democratische en confessionele partijen en neemt officieel afscheid van het links-rechts schema in de politiek. Pogingen om de VVD evenveel afstand tot CDA als PvdA te laten houden zijn er overigens vaker gedaan. In de jaren zeventig door Korthals Altes en Vonhoff en in 1988 nog door Voorhoeve. Ook Geertsema is een fervent voorstander van een opening naar de PvdA. Het beeld van de politiek als driestromenland is afkomstig van de socioloog dr. J.A.A. van Doorn.

Het klimaat in de VVD is er gunstig voor. Er is nog altijd een forse wrevel tegen de manier waarop de partij in de vorige kabinetten door het CDA is behandeld. Met mededogen zien de liberalen hoe nu de socialisten door het stof moeten. Zelfs bij het financieel relatief onbeduidende conflict over woningaanpassingen bij gehandicapten kreeg de PvdA geen enkele ruimte, wordt geconstateerd. Er groeit zo een psychologische basis voor een PvdA-VVD coalitie door de gezamenlijke afkeer van de “pauwentroon-mentaliteit” van het CDA. Langzaam wordt ook de persoonlijke verhouding met de PvdA-fractie beter, zo merken de VVD-Kamerleden op. Vernederd zijn schept een band. En als het geen historische regeercombinatie oplevert, dan houden beide partijen er in elk geval een sterkere positie bij de volgende coalitie-onderhandelingen aan over.