VROUWEN

Vrouwen in de Sovjetunie. Een Wankel Evenwicht door Francine du Plessix Gray 237 blz., Luitingh-Sijthoff 1990, f 29,90 ISBN 90 245 1769 9

Iedereen kent de ietwat zwaarmoedige verhalen over het weinig benijdenswaardige lot van de vrouwen in de Sovjet-Unie: een ongeemancipeerde, meestal dronken echtgenoot, een onderbetaalde baan, het huishouden, en de lange rijen voor de winkels. Vanzelfsprekend loopt ook het boek van Du Plessix Gray, Vrouwen in de Sovjetunie. Een Wankel Evenwicht, over van het vrouwelijk ongeluk en ongenoegen, want daar is ook eigenlijk alle reden toe. De essays van Du Plessix Gray geven een goed beeld van de huidige positie van de Sovjetvrouw.

Tijdens haar reizen door de Sovjet-Unie, van de Baltische republieken tot aan Oezbekistan, heeft de schrijfster met een wijd scala van Sovjetvrouwen kennisgemaakt.

Op vaak persoonlijke toon gaat Du Plessix Gray in op zaken als zwangerschap, moederschap en het traditionele Russische matriarchaat.

De statistieken zijn wat dat betreft huiveringwekkend: zo zijn er voor elke geboorte in de Sovjet-Unie tegenwoordig ongeveer vijf tot acht abortussen; slechts vijf procent van de Sovjetvrouwen heeft de beschikking over betrouwbare anticonceptiva, zoals de pil. Het is daarom niet vreemd dat het aantal illegale abortussen hand over hand toeneemt.

Met de vrouwelijke seksualiteit zit het volgens Du Plessix Gray ook niet goed. Van enige seksuele voorlichting is in de Sovjet-Unie geen sprake, en alles wat met seks te maken heeft is al decennia lang taboe. Recent onderzoek wees uit dat meer dan de helft van de Sovjetvrouwen seksueel contact verafschuwd; ongeveer zeventig procent van de vrouwen bleek bovendien frigide.

Toch staat in de Sovjet-Unie bijna niets in hoger aanzien dan het moederschap. De verering van de vrouwelijke vruchtbaarheid werd tot voor kort gesymboliseerd in de Moederschaps Medailles, met als summum de titel 'Heldhaftige Moeder' (bij tien of meer kinderen). Het grote dilemma is dat vrouwen niet alleen nodig zijn voor de reproduktie, maar ook voor de produktie. Tweeennegentig procent van de vrouwen heeft een volledige baan, en vrouwen maken eenenvijftig procent uit van de beroepsbevolking. Alhoewel vrouwelijke werknemers vaak 'onze Japanners' worden genoemd vanwege hun ijver en nauwgezetheid, is er van economische gelijkwaardigheid tussen de seksen geen sprake.

Vrouwen bezetten meestal de slechtst betaalde baantjes, verdienen slechts tweederde van het inkomen van de mannelijke werknemer in een vergelijkbare positie, en hebben geringe promotiekansen. Hoewel vrouwen kwalitatief beter werk afleveren, is het ziekteverzuim echter hoger dan bij mannen, aangezien het de vrouwen zijn die voor de kinderen en het huishouden moeten zorgen. Goede kinderopvang is schaars en de wachtlijsten zijn lang.

Mannen komen er in het algemeen maar matig af in dit boek. Om maar enkele uitspraken van Sovjet-vrouwen te noteren: ''Een echtgenoot. Dat is een zelfgekozen verplichting''; ''Ik persoonlijk wil mijn kind alleen grootbrengen, zonder man. Een man! Wie heeft er nu een tweede kind nodig?''; ''Een van de problemen is dat mannen net grote kinderen zijn, en in ons land hebben ze geen speelgoed.''

Mannen in de Sovjet-Unie zijn notoir ongeemancipeerd, en perestrojka noch glasnost lijken daaraan iets te kunnen veranderen. Er bestaat bovendien weer een tendens onder Sovjet-vrouwen om de traditionele huishoudelijke arbeid als koken, naaien en borduren te verheerlijken, en meer aandacht te schenken aan hun uiterlijk. Van een bloeiende emancipatie-beweging is er in de Sovjet-Unie geen sprake. Dit heeft ook te maken met een diepgewortelde afkeer van de politiek. Typerend is de uitspraak ''Laat die kerels daar zelf hun machtsspelletjes maar spelen. Waarom zouden wij ons met zulke ellende bezighouden?''

    • Peter van Ham