Meijer, Wiegel en Van Mierlo op het bordes

Zet de VVD-ers Van Aardenne ('naar rechts!') en Vonhoff ('naar links!') bij elkaar in een partijcommissie en er verschijnt een rapport zoals dat gisteren en vandaag wordt besproken op de buitengewone algemene ledenvergadering van de liberalen in Amersfoort. Stevig vasthouden, anders waait het weg.

Met een zo uiteenlopend gezelschap in tweeendertig pagina's het liberale antwoord formuleren op de 'uitdagingen' van de jaren negentig, kan haast niet anders leiden dan tot een licht stuk dat vooral veel vragen onbeantwoord laat. Ongebroken lijnen, een liberaal perspectief luidt de volledige titel van de vorig jaar november gepresenteerde toekomstvisie van de VVD. Bedoeld als aanzet voor “het grote debat over de rol van het liberalisme in de komende jaren”, aldus de nota, maar in werkelijkheid toch vooral bedoeld om de VVD-achterban nu eens een keer niet over personen te laten praten.

Niet voor niets werd het verzoek om een inhoudelijk debat vorig jaar mei gedaan op de tweede dag van de 83ste algemene vergadering van de VVD - in Zwolle. Ofwel een half etmaal na de 'gedenkwaardige' avond waarbij al het 'vuil' dat zich sinds de door Voorhoeve onbegrijpelijke kabinetscrisis van 1989 binnen de VVD had opgehoopt, naar buiten kwam.

In die zin heeft het rapport van de commissie Hoofdlijnen die onder leiding stond van de in de partij onomstreden ex-Europarlementarier Nord, louterend gewerkt. Het is de afgelopen maanden tamelijk rustig geweest in de VVD: men discussieerde over het liberalisme. En verder was er ook weinig aanleiding om over personen te spreken. Nijpels is opgeborgen in Breda. Smit-Kroes doet van alles zolang het maar niets te maken heeft met de VVD. Over partijvoorzitter Ginjaar die vorig jaar in Zwolle nog middenin de vuurlinie lag, hoeft nauwelijks meer gesproken te worden sinds zijn aankondiging niet meer de volle termijn uit te dienen. Bovendien revanceerde fractievoorzitter Bolkestein zich bij het debat over de Tussenbalans voor zijn zwakke optreden tijdens de algemene beschouwingen van het vorig najaar en kan hij bij een groot deel van de partij al helemaal niet meer stuk nu hij bij de provinciale statenverkiezingen de voortdurende teloorgang van de partij heeft weten om te zetten in een bescheiden winst. Twee zetels winst is niet veel voor 'de enige oppositiepartij van Nederland', maar een kinderhand is gauw gevuld.

Geen gekonkel Even geen gekonkel en geroddel, is op dit moment het devies in de VVD.

Zelfs iemand als Jos van Rey, vorig jaar tijdens de 'Slag in Zwolle' nog door partijvoorzitter Ginjaar uitgemaakt voor 'billenknijper' en sinds begin dit jaar weer Tweede Kamerlid, kan ogenschijnlijk ongestoord zijn werk doen. Het is ongewoon rustig in de VVD. Met satanisch genoegen zijn de ogen van de liberalen dan ook gericht op de PvdA. Wat heeft die partij het moeilijk! Hoe herkenbaar ook. Bij de VVD weten ze er alles van: wie met het CDA regeert moet door het stof.

En ze zien de PvdA in dezelfde fout vervallen als zij zelf maakten. Inplaats van op het CDA af te geven, geven de PvdA-ers als partijgenoten onderling op elkaar af. Niet verwonderlijk dat zich van nogal wat VVD-ers een deja vu gevoel meester maakt. Hoe lang nog, vragen ze zich bij de VVD af. Hoe lang duurt het nog totdat de PvdA, boordevol frustratie, een eind maakt aan de samenwerking met het CDA.

En, zo is de volgende vraag bij een selecter groepje in de VVD, zou 'het' dan eindelijk mogelijk zijn? 'Het' is de vorming van de coalitie bestaande uit PvdA, VVD en D66.

Daarvoor is allereerst van belang hoe de discussie in de VVD over dit onderwerp vandaag zal eindigen. Voor het eerst wordt de discussie over de alternatieve coalitie buiten de muren van het Haagse hotel Des Indes gevoerd. Het Des Indes-beraad is voor even naar de ledenvergadering van de VVD in De Flint in Amersfoort verplaatst. De commissie Hoofdlijnen ging in zijn rapport een stuk verder dan de gebruikelijke zinsnede dat in principe met alle andere democatische partijen kan worden samengewerkt mits programmatische overeenstemming wordt bereikt. De eeuwige macht van het CDA werd aan de kaak gesteld.

“De christen-democraten regeren altijd. Het lijkt alsof verkiezingen ertoe dienen om uit te maken of zij dat met liberalen of met sociaal-democraten zullen doen. In beginsel is dat een ongezonde toestand. Een partij die permanent aan de macht is, dreigt zich om te vormen tot een regentenklasse. In een optimaal functionerende democratie zou iedere partij af en toe het genoegen van de oppositie moeten smaken”, aldus het rapport.

Het heeft voor heel wat opwinding in de partij gezorgd, getuige de resoluties die diverse afdelingen naar aanleiding van dit punt hebben ingediend. De afdeling Haren noemt de slotzin “misplaatst, althans niet smaakvol”, Den Bosch vindt het niet juist “om wat zuur te neuzelen over een mogelijkheid die democratische verkiezingen nu eenmaal in zich hebben”, terwijl Rijswijk opmerkt dat de passage maar volledig moet worden geschrapt want: “De VVD geeft zelf geen enkele visie en geeft blijk van minachting van de parlementaire democratie”.

Daartegenover staan instemmende geluiden vanuit onder andere de afdeling Amsterdam en - zeer uitgesproken - Doetinchem: “De VVD dient dan ook in de toekomst de mogelijkheid van regeringscoalitie met de sociaal-democratie uiterst serieus te onderzoeken”.

Goddeloze coalitie Komt de goddeloze coalitie dan eindelijk in zicht? Als de VVD-leden het rapport van de commissie hoofdlijnen op dit punt niet al te veel afvallen zullen de komende maanden ongetwijfeld weer de meest wilde speculaties ontstaan. Stel dat de uitslag van de verkiezingen voor de Provinciale Staten van een maand geleden nu eens echt die van de verkiezing van de Tweede Kamer zouden zijn geweest? Is dat dan niet een ideale voedingsbodem voor een dergelijke coalitie? Een zwaar aangeslagen PvdA met nog maar 32 zetels, een VVD die als oppositiepartij met slechts twee zetels niet echt heeft weten te overtuigen, en D66 tenslotte als grote winnaar met 24 zetels net zo groot als de VVD. Een verhouding 32-24-24 laat weinig ruimte voor dominantie door een partij.

Natuurlijk, programmatisch moet men het wel eens zien te worden want een gezamenlijke afkeer van het CDA is een wat al te smalle basis voor samenwerking. Maar wie het in het huidige tijdsgewricht geen overeenstemming kan bereiken, moet wel van erg kwade wil zijn.

Bolkestein roept dan wel als oppositieleider dat de overheidsfinancien weer uit de bocht vliegen, maar de realiteit is dat de financi'ele randvoorwaarden van het huidige CDA-PvdA kabinet excact dezelfde zijn als het vorige CDA-VVD-kabinet. Het buitenland heeft ervoor gezorgd dat defensie ook nauwelijks meer een strijdpunt kan zijn. Als het kabinet Lubbers-Kok voortijdig ten val komt (toch niet geheel onwaarschijnlijk, er worden in elk geval heel wat weddenschappen afgesloten), dan ligt de sleutel voor een coalitie zonder CDA in handen van de VVD. Na de verkiezingen van 1989 was de VVD-fractie ook heel dicht bij een partnerruil, maar uiteindelijk durfde toenmalig fractieleider Voorhoeve het niet aan. Zou Bolkestein het wel durven?

Een half jaar geleden was direct na de algemene beschouwingen in een interview met Vrij Nederland nog zeer uitgesproken: “We staan niet te trappelen om weer te mogen toetreden tot een nieuw CDA-VVD-kabinet”.

Maar, zoals het spreekwoord zegt: de tijd heelt alle wonden. Naarmate verkiezingen dichterbij komen, worden de tijdens de regeerperiode mat het CDA opgelopen trauma's al weer snel vergeten. De politici kunnen de overstap misschien dan nog wel maken, maar geldt dit ook voor het electoraat? Regeren met de PvdA betekent dat de rechterflank openligt voor het CDA. Zal die prijs niet te hoog zijn? Het betekent in elk gevan dat een expliciete keuze voor Pvda en D66 nooit voor de verkiezingen bekend zal worden gemaakt, maar altijd daarna. Vervolgens is er eigenlijk maar een in de VVD die een dergelijk kabinet aan de oude getrouwe VVD-kierzers kan verkopen: Hans Wiegel.

Mooi plaatje Het moet een mooi plaatje zijn. Wiegel als vice premier, samen met vice premier Van Mierlo en premier Meijer (of Van Kemenade, of Van Thijn) rondom de Koningin op de trappen van Paleis Huis ten Bosch. Tot nu toe heeft Wiegel alle verzoeken om terug te keren naar Den Haag afgehouden. De politiek is tegenwoordig zo saai heeft hij zich eens laten ontvallen. Van een ding kan hij overtuigd zijn bij een coalitie van PvdA-VVD -D66. Saai zal het in elk geval nooit worden.