Gerrit Braks met een mijter

In de rubriek 'Terzijde' van Vrij Nederland stond onlangs: “Als McKinsey de wereld zou doen hielden we ongeveer 20 landen en anderhalf miljard mensen over.” Trouw heeft bovendien de vrees uitgesproken, dat hetzelfde organisatiebureau straks de kerkgenootschappen onderhanden gaat nemen.

Het is een oud Nederlands gebruik om steeds luider van zijn ongenoegen blijk te geven wanneer een zaak lang duurt. Kijkers aan de kust bij een schip in nood is voor dit verschijnsel de vaderlandse metafoor.

Redding of ondergang vindt men allebei goed. Hoe de uitslag ook is, men gaat daarna tevreden naar huis.

Twee recente voorbeelden: de tussenbalans van de regeringscoalitie en de herstructurering van het omroepbestel. In het eerste geval zou het tot een kabinetscrisis hebben kunnen komen. In het tweede geval zou de minister ingrijpen, wanneer de 'partijen' er niet uitkwamen. Het eerste voorbeeld was het dilemma van Den Haag, het tweede het dilemma van Hilversum. In beide gevallen ging het over behoud van identiteit, gekoppeld aan financiele problemen. De beide coalitiegenoten moesten zich zo kort voor de verkiezingen gunstig profileren.

De identiteitsomroepen wilden hun belangen zo goed mogelijk blijven behartigen en niet overspoeld worden door de amusementsomroepen, die met een grotere inbreng aan reclamegeld ook meer zendtijd konden claimen. In beide gevallen zou het wenselijk zijn, dat een extern organisatiebureau orde op zaken zou stellen, want het gaat vooral over geld en personeel. Bij de departementen zal men er in de toekomst niet buiten kunnen. De omroepen hebben er nu al hun voordeel mee kunnen doen. Met McKinsey en met Max de Jong.

Na de besprekingen in De Witte Raaf in Noordwijk zei Marcel van Dam, als professioneel socioloog, veelbetekenend over de nieuwe differentiele aanpak van het publiek bestel: “De invoering betekent een verandering van cultuur, dat is niet eenvoudig en vergt jaren.”

Maandblad O signaleerde, dat die accommodatie bij hem persoonlijk ook jaren had geduurd. “Als gelovig katholiek bestreed hij de socialisten - en werd zelf socialist. Als ombudsman ging hij tekeer tegen politici - en werd zelf politicus. Als politicus kapittelde hij de directeuren - en werd zelf directeur. Het fraaiste voorbeeld is de manier waarop hij de VARA uit het dal heeft gehaald. Ook weer een aanpassing aan de machtigen: aan de Tros en de AVRO. Bijna met dezelfde bedrijfsvoering, maar ook inhoudelijk.”

Ik gun Marcel van Dam zijn verandering van cultuur, maar als het gaat over het publieke bestel dan zijn er grenzen aan die verandering.

Ieder publiek medium richt zich op het gehele kijkers- en luisteraarspubliek. Dat geldt ook voor kranten en weekbladen. In de gerichtheid op een totaal publiek kan je ook een christelijke inspiratie tot uitdrukking brengen. Anders dan Van Dam zegt dan ook de vroegere beleidsdirecteur van de KRO, dr. L. Wust, dat de samenleving vandaag en morgen staat of valt met een solide zingevingsfundament.

Hij zou het een ramp vinden, wanneer het christendom daarin als fundamentele inspiratiebron zou opdrogen. “En ik heb in mijn jeugd wel voor altijd geleerd dat de wand, die me van barbarij scheidt, dun is.”

Modern aandoende beleidsciteria als commercie, efficiency en schaalvergroting hebben de realiteitswaarde van het levensbeschouwelijk pluralisme, vooral in het laatste decennium danig aangetast. Daar is allerwegen verzet tegen, maar wat moet je als je aangewezen bent op geld uit de algemene pot? Dat gold voor de gezondheidszorg, het vormingswerk en gaat misschien ook nog een rol spelen bij een hervorming van het onderwijsbestel. Organisaties met een abonnementenkring of met een verenigingsstructuur, zoals vakbonden, hebben de verandering in cultuur al veel eerder gerealiseerd door aanpassingen en fusies. Interessant is overigens, dat zowel FNV en CNV zich uitsloven om het jubileum van 'Rerum Novarum' te vieren.

In 1961 heb ik al gewezen op de negatieve functies van een te strakke verzuiling. Waarom zou je je eigen opvattingen, 'het zout der aarde', in een gesloten keukenbus bijzetten in de vaderlandse keuken? Wordt christelijk geloof niet veel te gemakkelijk geidentificeerd met standpunten van organisaties, die ver van de christelijke kern verwijderd liggen? Wordt er niet te weinig aandacht besteed aan datgene wat bindt en worden de verschillende tegenstellingen niet te overdreven voorgesteld, zodat de verdraagzaamheid in het gedrang komt?

De efficiency komt ook in het gedrang, je krijgt overlappingen en doublures (Bundel Drift en Koers).

Kranten zijn voorgegaan bij de reorganisatie en kregen wel een fonds ter bescherming van hun plurifomiteit. Sinds 1950 is het aantal zelfstandige krantebedrijven gedaald van zestig tot eenentwintig. De commercie dwong ertoe, zoals er nu bij de omroepen een optimale STER-opbrengst moet worden gegarandeerd. Het is interessant te zien, dat de nieuwe omroepnetten nu al vergeleken worden met kranten, die de verandering van cultuur al eerder hebben meegemaakt. Toen het oude idee van de regisseurs Milo Anstadt en Leen Timp in de VPRO-gids (3 november 1990), 'VARA en VPRO op een net' door Jan Blokker aan Marcel van Dam werd voorgelegd veerde deze helemaal op.“De ambitie om aan zo'n prachtnet te werken, ja allicht. De NRC op de buis! Het zou ongelooflijk zijn.” Dat ongelooflijke gaat nu gebeuren.

Het is opmerkelijk, dat hij niet De Volkskrant kiest met het hoogste percentage, 36 procent, PvdA-stemmers, van alle nationale kranten en 65 procent onkerkelijken, terwijl de NRC Handelsblad het hoogste aantal VVD-stemmers, 21 procent, in zijn lezersprofiel heeft en 61 procent onkerkelijken. Het eerste net, waar KRO, NCRV en AVRO figureren, lijkt op de optelsom van Volkskrant (23 procent katholiek), Trouw en een scheutje AD en De Telegraaf (Summo Scanner, 1988)! Het tweede net opereert als combinatie van De Telegraaf en het Algemeen Dagblad, met een kleine kerkrubriek voor de EO, die dapper zendingswerk kan verrichten. Toch wel slim, want beide kranten hebben een veel lager percentage 'zonder kerk' dan De Volkskrant en NRC Handelsblad.

KRO en NCRV hebben zich niet laten versmallen tot een reli-net, samen met de EO. De Evangelische Omroep is ontstaan als een 'orthodoxe'

correctie op de NCRV. Die kan je dan niet hebben op een gezamenlijk net. De KRO is niet alleen in de wereldkerk, maar ook in Nederland uniek. Uit onderzoek blijkt, dat 28 procent van de Nederlandse bevolking zichzelf als katholiek beschouwt (ruim 3,5 miljoen), waarvan 10 procent kerks en 18 procent niet-kerks. Van de KRO-leden is 75 procent katholiek, met een veel hoger percentage kerksheid nl. 36 procent. De ongeveer 20 procent van de KRO-achterban, die zichzelf niet (meer) als katholiek beschouwt is wel R.K. gedoopt (Bron: NOS-KLO Radiobasisondervraging, najaar 1988).

Zo gezien vormt de KRO een soort latente modelkerk binnen de groep katholieken in ons land. Een extra-bisdom. Gaan ze straks dit bisdom een echte bisschop geven? Juist zoals het legervicariaat? Ik zie het al: Gerrit Braks met een mijter.