Friese D66'ers in achterkamertjes buitenspel gezet; 'De VVD kroop als een schoothondje naar het CDA toe'

Als laatste provincie heeft Friesland donderdagavond de onderhandelingen over de samenstelling van het college van Gedeputeerde Staten afgerond. PvdA, CDA en VVD verwierven zetels, D66 viel buiten de boot. Een reconstructie.

LEEUWARDEN, 6 april - Wie moest eergisteravond tijdens de laatste onderhandelingsronde over het Friese college van Gedeputeerde Staten het toen al zieltogende D66 de genadeslag toebrengen? De PvdA, die na de Statenverkiezingen had voorgewend op vrijersvoeten te zijn geraakt met de Democraten? Of het CDA?

Ademloos keek men vanaf de afgeladen publieke tribune in de hal van het provinciehuis toe hoe beide partijen de dolk steeds weer naar elkaar toegooiden. Totdat CDA-onderhandelaar H. Mol het na een tamelijk genant kwartiertje welletjes vond. Bleek weggetrokken, de ogen fel van al dan niet gespeelde verontwaardiging, riep hij zijn PvdA-opponent drs. C.J. van der Horst aan de overkant van de tafel toe: “Als de PvdA dan niet durft dan zal ik het zeggen: wij willen D66 niet.”

De doodsteek was toegebracht. De laatste pasjes in de rituele dans, die zeven avonden had geduurd, waren gezet. De voorzitter van de onderhandelingen, gedeputeerde D. van der Til van het CDA, kon het slotwoord spreken: “Dank voor uw uithoudingsvermogen.”

D66-onderhandelaar G. Visch sprong op en riep dat het een 'grote rotstreek' was van de PvdA. Veertien dagen eerder had hij na de tweede van de acht zittingen al het vermoeden uitgesproken mee te doen aan een 'schijnvertoning'.

Het echtpaar op de publieke tribune, de twee enige 'gewone burgers' tussen al die Statenleden, gedeputeerden, partijbestuurders en ambtenaren, had waar voor zijn geld gekregen. “Wat zich hier afspeelt is juist een quiz”, had de man gezegd.

Maar hij had net zo goed kunnen spreken over een gokpaleis, waar verwoed aan de hendels van de flipperkasten werd gerukt. De combinaties schoten in de volgorde CDA-PvdA-VVD-D66 voorbij: 3-2-1-1, 2-2-1-1, 3-3-1 met D66, 3-3-1 maar dan met de VVD. Op de laatste stand bleven de rollen staan en rinkelde het geld voor de partij die na vier jaar afwezigheid terugkeert. Samen met 3 gedeputeerden van het CDA en 3 van de PvdA gaat ze het college vormen. De zes mede-gedeputeerden zullen dezelfde zijn van de afgelopen periode. Grien Links-onderhandelaar P.J. Sikkema had het een paar avonden eerder gezegd: “Die mensen zijn niet van het pluche weg te branden. De partijen waartoe ze behoren hebben in de achterkamertjes allang uitgemaakt hoe het nieuwe college er zal uitzien. Wat hier wordt vertoond is een aanfluiting voor de openbaarheid, waarin de onderhandelingen worden gevoerd.”

De VVD-post wordt bekleed door fractievoorzitter L.J. Lyklema. Hij was degene die tijdens de besprekingen alle reden had tot minzaam glimlachen naar zowel links als rechts. Zoals een knecht bij het wielrennen zijn kopman uit de wind hield, zo deed Lyklema's fractiegenoot mr. W.J.G. Blaauw dat voor hem. Dat vonden ze 'zuiverder' omdat Lyklema immers kandidaat-gedeputeerde was.

De college-onderhandelingen in Friesland zijn tot aan het moment waarop de portefeuilles worden verdeeld openbaar. Dat is in deze vorm uniek. De 'iepenbierens', zoals het Fries voor 'openbaarheid' luidt, was de wens van de meerderheid van Provinciale Staten. Maar ze is een doorn in het oog van het CDA en in mindere mate van de VVD. Van der Til: “Dit schiet niet op. Op alles en nog wat wordt geamandeerd, er wordt urenlang over punten en komma's gezeurd. Bovendien ontstaat er zo gemakkelijk een tweede circuit, dat zich dan toch aan het oog van het publiek onttrekt.”

Commissaris H. Wiegel van de provincie had de voorzet gegeven: “Er moet een zo breed mogelijk college van GS komen zodat men in Den Haag bij zoveel mogelijk fracties ingangen heeft”, want Friesland maakt sociaal-economisch gezien slechte tijden door.

Elke partij, met uitzondering van het GPV dat maar 1 zetel heeft, had twee onderhandelaars afgevaardigd. De partij die als grootste uit de Statenverkiezingen was gekomen, het CDA, zette de toon door haar verkiezingsprogramma als leidraad te presenteren. Daarop konden de andere partijen met amendementen inspreken. Over de amendementen werd telkens in twee rondes gesproken en bij meerderheid van stemmen beslist. Uiteindelijk werd het collegeprogramma vastgesteld. Dat gebeurde dinsdag. FNP en Grien Links konden zich er niet mee verenigen. Grien Links trok zich vervolgens terug van de onderhandelingstafel.

In het programma was de werkgelegenheidsparagraaf het belangrijkste. De PvdA, die met 4 zetels in het vorige college van GS de meerderheid had, had naar de smaak van CDA-fractievoorzitter mevrouw M.B.A.

Brandsma-Ydema toen in de economische ontwikkelingen “teveel remmingen ingebouwd ten gunste van het milieu”. In het nieuwe programma is het milieu 'nevengeschikt' geworden. Dat was voor de PvdA, maar ook voor D66, de FNP en Grien Links flink slikken geweest.

Fractievoorzitter mevrouw E.M. Figee van D66 had er heel wat moeite mee gehad om dat aan haar 'klankbord', een groepje van 25 D66'ers onder wie de zes Statenleden met wie buiten de vergaderingen om regelmatig contact was, te verkopen. “Maar politiek is uiteindelijk een kwestie van compromissen sluiten.”

De openbaarheid betekende overigens allerminst dat er buiten de vergaderingen helemaal niks gebeurde. Dat ging hoofdzakelijk telefonisch: om elkaar “af te tasten” zoals Lyklema het uitdrukte.

Donderdagmorgen had zijn compaan Blaauw nog even gebeld met onderhandelaar K.S. Heldoorn van de PvdA. “Om die partij van een tweede pijnlijke nederlaag af te houden.” De eerste leed ze doordat een meerderheid zich dinsdag uitsprak voor 7 in plaats van 6 zetels.

De enige GPV'er, A. van der Werf, was die morgen door het CDA benaderd om te horen wat hij van 7 gedeputeerden dacht. Hij vond het goed en die ene stem gaf de doorslag: 28-27.

Vooral de VVD bleek grif gebruik te maken van het 'tweede circuit'. In de wandelgangen heette het dat CDA en VVD van het begin af aan hadden afgesproken elkaar vast te houden, wat er ook gebeurde. Blauw: “Het lijkt of we vooraf een deal hebben gesloten. Wat niet te ontkennen valt is dat we buiten de onderhandelingen om met het CDA het meeste contact hebben gehad. Ik zou het mezelf heel erg verweten hebben als we niet in het college waren gekomen omdat we tussentijds niet met elkaar zouden hebben gebeld.”

De vrijage tussen CDA en VVD riep soms de afkeer op van andere partijen. Gewestelijk secretaris J. Eijzenga van de PvdA, steeds op de tribune aanwezig: “De VVD kruipt als een schoothondje naar het CDA toe. Het is beschamend wat die allemaal doet om toch vooral maar een zetel in GS te krijgen.” PvdA-fractievoorzitter Heldoorn na de doodsteek: “Die zou zelfs verplichte kerkgang hebben geaccepteerd als het CDA dat in het programma had gezet.”

Zo nu en dan werd er ook in de media een 'ballonnetje' opgelaten. Dat had tijdens vorige onderhandelingen doorslaggevend gewerkt toen de PvdA, om de impasse met het CDA te doorbreken, in het Friesch Dagblad opperde om FNP, Grien Links en D66 zetels aan te bieden. Prompt daarop werd het CDA het eens over een 4-3-verdeling met de PvdA, maar de pijn daarover was ook nu nog niet gesleten. Op haar beurt veegde het CDA nu als grootste partij de vloer aan met de PvdA. Mol in een tussentijdse beoordelingstoespraak: “Die partij heeft zich een machtsfactor toegeeigend die niet altijd sympathiek op ons is overgekomen.”

PvdA-gedeputeerde mevrouw J. Liemburg had, zoals ze zei “om mijn emoties kwijt te kunnen” aan het begin van deze onderhandelingen met een ingezonden stuk gereageerd op een aanval in de Leeuwarder Courant op haar partij als zijnde machtswellustig, maar en passant deed ze wel een voorzetje: de verdeling binnen GS van 2 CDA, 2 PvdA, 1 VVD en 1 D66; dat was toch zeker genereus. Maar daar paste het CDA voor.

CDA-fractievoorzitter Brandsma: “De PvdA kan toch moeilijk haar verlies compenseren met behulp van een partij als de onze die er procentueel op vooruit is gegaan.” Op Radio Friesland had PvdA'er Heldoorn woensdag gezegd er over te denken om zijn partij helemaal terug te trekken uit de race. Dat bleek wel te hebben gewerkt, want donderdagavond haastte het CDA zich om te zeggen dat de sociaal-democraten thuishoren in het Friese college van GS.

Aan de vooravond van de tweede zitting hadden de onderhandelaars van de vier grote partijen een telefoontje van voorzitter Van der Til gekregen: of ze het op hoofdpunten niet eens zouden kunnen worden over het programma, dan kon daarna over de onderlinge zetelverdeling worden gesproken. D66-onderhandelaarster E.M. Figee: “Dat vond ik nogal ondemocratisch ten opzichte van de kleine partijen, die mee onderhandelden over het programma.”

“In feite”, moest ook PvdA-gedeputeerde J. Liemburg toegeven, “is wat hier gebeurt een farce. De echte problemen worden opgelost met gesprekken tussendoor. Veel vindt uiteindelijk toch achter de schermen plaats, zeker als dinsdag achter gesloten deuren wordt gesproken over de verdeling van de portefeuilles. Dan zou je ze eens met elkaar moeten zien bellen.”

De gedetailleerde Haarlemse dorpsroddel die te vinden is in de drakerige roman van Geerten Meijsing zal wel in de smaak gevallen zijn bij de Haarlemse auteur Louis Ferron. Meijsing beschrijft in zijn boek hoe zijn alter ego jarenlang pogingen heeft gedaan om een enigszins dommig Haarlems meisje voor zich te winnen. Hij filosofeert in het boek driftig over het wezen van de liefde en het wezen van de schoonheid, maar hij wisselt de vrijwel onleesbare tractaten af met erotische beschrijvingen van het wicht. Bij dit boek krijgt het juryverslag af en toe iets van een rapport van een bureau voor huwelijks- en gezinsmoeilijkheden. Zo zou de schrijver 'liefde, ontucht en wat daarbij komt kijken' vooral intellectueeel benaderen.

    • Max Paumen