Jeltsin heeft veel van Gorbatsjov geleerd; President plaatst Congres voor fait accompli

MOSKOU, 5 april - Boris Jeltsin is de beste leerling van Michail Gorbatsjov. De Russische oppositieleider presenteert zich als de grote tegenstander van de president van de Sovjet-Unie. Maar intussen volgt hij bijna exact dezelfde weg die het vermaledijde staatshoofd ook probeert te bewandelen. De halve coup die hij gistermiddag met succes in het parlement van Rusland pleegde was nagenoeg een kopie van de slag die Gorbatsjov in november vorig jaar sloeg.

Nadat het Congres van Volksafgevaardigden van Rusland zichzelf na acht dagen vruchteloos debatteren over vooral zijn eigen vergaderorde had suf gebeukt, lanceerde Jeltsin gisteren zijn voldongen feit. Zolang de beslissing over het presidentschap van Rusland niet is genomen - die beslissing moet eind mei vallen - dient hij als voorzitter van het parlement over extra wetgevende en uitvoerende bevoegdheden te beschikken. Dat was de eis die hij het voltallige parlement voorlegde.

En vervolgens kreeg hij die volmachten in principe ook nog, nota bene van een volksvertegenwoordiging die op de keper beschouwd alleen bijeen was geroepen om hem af te zetten en dus zeker niet om hem op de valreep een nieuwe en misschien ook sterkere politieke positie te verschaffen.

Gorbatsjov deed het bijna zes maanden geleden niet anders. Nadat hij eerst door de Opperste Sovjet was ontboden om eindelijk eens een programma te ontvouwen dat een uitweg uit de crisis zou kunnen bieden en hij de parlementariers eerst nog even stoom liet afblazen, vroeg hij vervolgens welhaast onverhoeds om executieve volmachten, die hij daarna zonder morren ook kreeg.

Maar er is ook een levensgroot verschil tussen de coup van Gorbatsjov en het fait accompli van Jeltsin. De laatste heeft het maatschappelijke tij mee. Dat kon een half jaar geleden van Gorbatsjov niet worden gezegd.

De Russische leider kon zijn gambiet gisteren namelijk spelen in een klimaat dat naar een sociale climax en dus ook naar een ontlading lijkt toe te groeien. De politieke stakingen van de mijnwerkers voor forse loonsverhogingen en het aftreden van Gorbatsjov alsmede de ontbinding van de Opperste Sovjet van de Unie schiep de eerste voedingsbodem. Het voorlopige fiasco van de prijsverhogingen, die Gorbatsjovs premier, Valentin Pavlov, dinsdag doorvoerde maar die tot nu toe niet hebben geleid tot volle winkelschappen (integendeel), deed de rest.

Dat sinds gisteren het werk ook massaal is neergelegd in Minsk, de hoofdstad van het anders zo braaf in de pas lopende Wit-Rusland, was een teken aan de wand. En elders in de Sovjet-Unie beginnen werknemers en zelfs studenten eveneens tot actie over te gaan. De betekenis daarvan is nog niet duidelijk zolang in de grote steden als Moskou en Leningrad veel nog zijn vertrouwde, bijna lethargische gang gaat. Maar toch.

De korte toespraak waarin Jeltsin gisteren om de volmachten vroeg was geen verrassing. De surprise was dat hij gistermiddag plotseling een meerderheid achter zich wist te verzamelen.

Vorige week had Jeltsin in de wandelgangen al duidelijk gemaakt dat hij als voorzitter van het Russische parlement over meer wetgevende en uitvoerende bevoegdheden zou moeten beschikken. Kort daarvoor had hij juist een procedurele nederlaag geleden toen een meerderheid niet bereid bleek het direct verkozen presidentschap van Rusland op de agenda te plaatsen, hoewel de kiezers zich daarvoor in een referendum hadden uitgesproken. Sindsdien bleef dit agendapunt door de vergaderzaal zweven. Een tweede poging van Jeltsins fractie, Democratisch Rusland, strandde dinsdag.

De sessie van het parlement dreigde aldus in het niets te eindigen. De enige serieuze besluiten die de volksvertegenwoordiging tot gistermorgen had weten te nemen hadden betrekking op de toestand in Zuid-Ossetie en de mijnstakingen in Siberie.

Achter de schermen werden de onderhandelingen woensdagavond desondanks in verhoogd tempo voortgezet. Want er hadden zich nieuwe feiten aangediend die de democraten in de kaart speelden. Een daarvan was de scheuring die zich dinsdag in de communistische fractie had voorgedaan. Meer dan de helft had zich in de zich voortslepende chaos afgewend van haar politieke leider Ivan Polozkov, de secretaris van de door de conservatieven gedomineerde Communistische Partij van Rusland.

Onder leiding van nota bene een beroepsmilitair, kolonel Aleksandr Roetskoj, besloot een groep van 170 CPSU'ers dinsdag voortaan onder de vlag 'democratische communisten' op te treden - wat de 'rechtse'

coalitie van Polozkov en de conservatieve Rossia-fractie danig verzwakte.

Democratisch Rusland besloot eergisteren daarom dat Jeltsin het op persoonlijke titel moest zien te forceren. In een korte rede ging de Russische leider daartoe gisteren over. Totdat er een definitieve beslissing was gevallen over het direct gemandateerde presidentschap diende hij als voorzitter van het parlement de mogelijkheid te hebben per oekaze te besturen. Wettelijke bevoegdheden die nu exclusief bij het voltallige Congres van Volksafgevaardigden berusten zouden aan de Opperste Sovjet (het kernparlement) moeten worden gedelegeerd. Alleen constitutionele wijzigingen en benoemingen in de staatsleiding zouden daarvan nog uitgesloten moeten blijven, aldus Jeltsin. Hij verdedigde - net als Gorbatsjov een half jaar geleden - de noodzaak van de bijzondere maatregelen met een verwijzing naar het belang van een consequente voortzetting van de overgang naar de markteconomie en de reorganisatie van het executieve bestuur. “De burgervrede” noopt hiertoe, zo betoogde Jeltsin.

De conservatieve oppositie in het parlement was op de hoogte. Onmiddellijk nadat Jeltsin was uitgesproken richtte Svetlana Gorjatsjeva, een der vice-voorzitters van het congres, de aanval onverwijld op Jeltsin persoonlijk. Dit “avontuur” moest worden afgewend, zei ze, want met de bevoegdheden die hij als gewoon parlementsvoorzitter nu reeds heeft is hij al niet in staat tot redelijk bestuur. “Dit is bedrog, Boris Nikolajevitsj. Het presidentschap is voor jou het enige hoofddoel”, aldus Gorjatsjeva.

Vanachter de interruptie-microfoon deden geestverwanten het dunnetjes over. Ook in hun argumentatie weerspiegelde zich de omkering der waarden ten opzichte van Gorbatsjovs greep naar de uitvoerende macht een half jaar geleden. “Dit is een verschrikkelijke bedreiging voor de jonge Russische democratie. Deze beslissing bedreigt ons met een dictatuur die identiek is aan die van de secretaris-generaal van de CPSU uit voorbije tijden”, aldus een communist uit Volgograd. “Een staatsgreep”, voegde een partijgenoot eraan toe.

Het verzet mocht echter niet meer baten. Met 588 stemmen voor, 292 tegen en 73 onthoudingen nam het parlement in principe het voorstel van Jeltsin aan. Vandaag was zijn succes bij de tweede lezing van de motie nog groter: 607 voor, 228 tegen en 100 onthoudingen. Gisteren hadden Jeltsins tegenstanders nog gedreigd met een boycot, zodat het parlement van zijn quorum zou worden beroofd. Ze durfden er op het kritieke moment niet aan. De communisten in Rusland gokken nu vermoedelijk op een andere tactiek. Nu Jeltsin volmachten heeft, moet hij zijn verantwoordelijkheden ook waarmaken. Zo niet dan volgt op 21 mei, als het congres weer bijeenkomt om de noodzakelijke wetswijzigingen voor de directe presidentsverkiezingen te behandelen, een nieuwe ronde met nieuwe kansen. Afwachten en vertragen is nu hun strategie. Want in Rusland kan alles binnen 24 uur helemaal anders blijken te zijn dan je aanvankelijk dacht.

Maar Boris Jeltsin heeft zijn politieke punten nu wel binnen.