KEN LOACH STELT ENGELSEN IN NOORD-IERLAND TER DISCUSSIE; De wreedheid van aimabele mannen

Hidden Agenda. Regie: Ken Loach. Met: Frances McDormand, Brian Cox, Bernard Bloch, Mai Zetterling. In: Amsterdam, Alfa; Rotterdam, Calypso; Den Haag, Babylon.

Ken Loach heeft er nooit een geheim van gemaakt dat hij meer belangstelling heeft voor het onderwerp dat hij verfilmt dan voor het filmmaken zelf. Zijn stijl is die van de gedramatiseerde documentaire.

Wat hij toont, moet ons zo realistisch mogelijk in het geheugen blijven steken. Want maakt Loach een speelfilm dan vertelt hij om te betogen.

Hij doet niet zijn best het publiek te behagen, hij put zich uit in een consequente, kwasi-koele en daardoor des te meeslepender filmstijl omdat hij het wil overtuigen. Zijn films dienen om een beeld te geven van sociaal bepaald noodlot, van in het oog springend onrecht waar desondanks niet aan te ontkomen valt. Zo liet hij zien hoe benepen ouders in feite willens en wetens hun eigen dochter het krankzinnigengesticht indrijven (Family Life), schetste hij de machteloze frustratie van een doorsnee, zo ongeveer van nature werkloze arbeiderszoon (Looks and Smiles) en illustreerde hij hoe een terroristische organisatie (i.c. de RAF) een van haar leden belet zijn jonge zoontje te onttrekken aan de invloed van het genootschap (Fatherland).

Hidden Agenda heet de nieuwste speelfilm van Loach en opnieuw wendde hij zijn ervaring als maker van indrukwekkende documentaires aan om een herkenbare werkelijkheid te suggereren. Dit maal maakte hij het zich moeilijker dan ooit. Niet alleen refereert deze film aan recente politieke schandalen, waarvan de hoofdpersonen deels nog dezelfde hoge posities bezetten, hij stelt het grootste taboe ter discussie waar Ken Loach aan kon raken. Want Loach is niet alleen een internationaal gerenommeerd filmmaker, hij is een Engelsman, en voor Hidden Agenda verdiepte hij zich kritisch in de houding van zijn landgenoten in Noord-Ierland.

'Ierland voor de Ieren', lezen we in een citaat van een van de oprichters van de IRA en daarna horen we de stem van toenmalig premier Thatcher: 'Ierland is net zo Engels als mijn eigen kiesdistrict'. In de film die dan begonnen is zien we gedemonstreerd hoe de een, bij gebrek aan onderhandelingsbereidheid van de tegenpartij, een oorlog uitvecht, terwijl de tegenstander hardnekkig volhoudt dat er 'slechts'

een gewapende opstand moet worden neergeslagen. Het Belfast van Loach voelt als het Santiago van Pinochet: voortdurende en vernederende identiteitscontroles, militaire afzettingen, dreigende tanks, arrestanten met de sporen van zware mishandeling en politieagenten die een in haar huis opgepakte, alleenstaande moeder beletten om haar gillende kind elders onder te brengen. Loach stelt zich steeds zo afstandelijk mogelijk op, maar verliest toch even greep op zijn geraffineerde, niet-speelfilm-achtige registratie. In een cafe voor IRA-sympathisanten heerst ineens ongecompliceerde gezelligheid en daar voelt de filmmaker de noodzaak om zijn personages alle onrecht nog eens op een rijtje te laten zetten. De scene bepaalt plomp de toon die in de rest van de film juist zo knap onderhuids wordt gehouden.

Misschien is het Loach niet kwalijk te nemen dat hij zich een keer vergaloppeerde. Het verhaal dat hij te vertellen heeft is bitter en maakt kwaad. Aan de hand van twee relatieve buitenstaanders, een Amerikaanse mensenrechten-advocate en een Londense rechercheur raken we wegwijs in Belfast. In de vroege ochtend van hun vertrekdatum is de collega van de advocate door schoten uit een dienstpistool om het leven gekomen. Hij was in gezelschap van een gewapende terrorist, verklaart de Britse politie vaagjes de kogels in zijn rug. Maar de advocaat is te belangrijk om zijn gewelddadige dood zo onder het vloerkleed te vegen en een officieel, door 'Londen' ingesteld onderzoek is onvermijdelijk. De rechercheur (een prachtige rol van Brian Cox) is conscientieus en moreel hoogstaand. Hij laat zich niet intimideren door, in hun absurditeit komieke, dreigementen van de plaatselijke autoriteiten. Met hulp van de argwanende advocate ontrafelt hij kalm de ademstokkende feiten, gehinderd door een ingewikkeld weefsel van dubbel spel en provocatie. Maar die feiten blijken verder te gaan dan een onverantwoordelijke actie van de losgeslagen 'special branch' van de Engelse militaire politie ter plaatse. Ze reiken tot in de hoogste politieke regionen, waar men zo arrogant is dat men open kaart speelt. In een prachtig beschaduwd in beeld gebracht, marmeren gesprek met twee alleen al door hun klasse onaantastbare politici wordt het de rechercheur duidelijk hoe hij gebruikt is in een complot van uiterst rechtse signatuur dat reikt tot in het Lagerhuis.

Hidden Agenda is een geslaagde thriller, maar Loach speelt geen kinderspel. Het spektakel wordt gezocht in beklemming, en het happy end waar de Amerikaanse advocate, haar cultuur getrouw, op rekent, is hoogst onzeker. De film gaat over de macht van de hypocrisie, over, misschien wel specifiek door de rigide Engelse samenleving bepaalde, aimabele mannen die dankzij een overmaat aan gevoel voor hierarchie verwerden tot wrede dienstkloppers. Eenvoudig fatsoen telt voor hen slechts arbitrair en in hun verblinding knappen ze slaafs het vuile werk op voor de hooggeplaatsten, their betters.

In mei werd Loach, na de wereldpremiere in Cannes van zijn film, door een deel van de Engelse pers beticht van anti-Britse propaganda en van onzorgvuldig - bedoeld was leugenachtig - omspringen met ware gebeurtenissen. Juist die verwijten vatten de kwaliteit van Loach'

film samen. Inderdaad vervlocht hij fictie met werkelijkheid en je zou dus met enige kwade wil kunnen zeggen dat hij de feiten manipuleerde.

Maar hij deed dat niet om een partij ter wille te zijn maar ten gunste van zijn film. Hidden Agenda vertelt knap een verhaal dat gebeurd zou kunnen zijn en maakt daarbij, creatief en met klaarblijkelijk oprechte bedoelingen, gebruik van ware gebeurtenissen. Vanwege diezelfde feiten koos Loach partij, niet in politieke zin, maar voor de mensen die in Belfast en omstreken proberen te leven. Op grond daarvan kun je Hidden Agenda propagandistisch noemen, maar ook gewetensvol.