Grommen, knorren, raspen, zagen, SNURKEN

Snurken is als sociaal probleem nooit helemaal serieus genomen. Terwijl het medisch levensgevaarlijk kan zijn. De remedies lopen uiteen van gescheiden slapen tot geavanceerde beademingsapparaten.

Het wereldrecord snurken staat op naam van Melvyn Switzer, een Brit die de geluidsmeter van het Guiness Book of Records in de vroege uren van 28 juni 1984 liet uitslaan tot 87,5 decibel, een volume vergelijkbaar met een pneumatisch boor die de straat opendrilt.

Melvyns vrouw July is aan een oor doof. Niet altijd is de kamergenoot zo tolerant. Een zware snurker die enkele jaren geleden de nacht doorbracht in een opvangtehuis in Rotterdam, bracht een van de andere slapers zo tot razernij dat deze met een bijl insloeg op de snurker, die aan zijn verwondingen overleed.

De snurker heeft een zwaar leven. Hij - mannen snurken veel vaker dan vrouwen - is veelal het mikpunt van spot: ''Die man heeft een hinderwetvergunning nodig om te mogen slapen''. Zijn huwelijk staat voortdurend onder spanning. En vakanties zijn veelal onmogelijk.

Kamperen op een camping is ondenkbaar, maar een zware snurker kan ook een gehorig hotel tot wanhoop brengen.

Als sociaal probleem is het snurken nooit helemaal serieus genomen, zeggen medici die onderzoek doen naar slaapstoornissen. Dat daar nu geleidelijk verandering in komt is vooral een gevolg van de wetenschap dat snurken een ernstig medisch probleem kan zijn. Een levensgevaarlijk probleem.

Het nachtelijke grommen, knorren, raspen, zagen en fluiten ontstaat meestal doordat de spieren van de hogere luchtwegen (onder andere de huig en het zachte gedeelte van het gehemelte) verslappen waardoor het luchtkanaal zich vernauwt. De snurker moet de lucht door de nauwe opening persen en laat daarmee het luchtkanaal resoneren, net als de opening van een ballon waar de lucht uit ontsnapt.

Gevaarlijk wordt het wanneer de luchtwegen zich zo sterk vernauwen dat ze dichtslaan. De slaper, die dan gestopt is met snurken, ligt letterlijk te stikken, totdat hij in een reflex de ademstilstand doorbreekt en het snurken weer begint in het vertrouwde ritme. De doorbraak van de ademstilstand gaat met veel geweld gepaard. ''Het bed staat te schudden en de dekens vliegen in het rond'', aldus een snurker.

100 KEER PER NACHT

De nachtelijke ademstilstanden heten in de medische wereld 'slaap-apneu's' en zijn het onderzoeksterrein van de klinisch neurofysioloog prof.dr. H.A.C. Kamphuisen. De langste ademstilstand die hij in het Academisch Ziekenhuis in Leiden mat duurde ruim drie minuten. Kamphuisen vermoedt dat veel van de sterfgevallen 'die zo tevreden rustig-overleden-in-hun-slaap' worden genoemd, in werkelijkheid zijn veroorzaakt door slaap-apneu's.

''Vaak zeggen vrouwen van snurkers dat ze de herrie niet zo erg vinden. Daar zijn ze wel aan gewend, maar ze zeggen dan: 'De stiltes, dokter, die zijn zo eng.' Veel vrouwen worden juist wakker wanneer hun man stopt met snurken en zijn opgelucht wanneer hij weer begint'', aldus Kamphuisen.

In ernstige gevallen kunnen nachtelijke ademstilstanden zich meer dan honderd keer per nacht voordoen. Daardoor slaapt een patient, wiens kwaal bekend staat als het 'obstructieve slaap-apneusyndroom', uiterst slecht. Een typische uitdrukking van een snurker met slaapapneu's is dan ook: ''Ik sta 's morgens vermoeider op dan ik 's avonds naar bed ga''.

De nachtelijke ademstilstanden zijn zeer ongezond. ''Parelduikers worden ook niet oud'', zegt Kamphuisen. Hij vermoedt samen met andere specialisten dat slaap-apneu's sterk bijdragen aan problemen met het hart of de hersenen, twee organen die zeer gevoelig zijn voor zuurstofgebrek. Patienten die al lang last hebben van het slaap-apneu-syndroom vertonen soms met dementie vergelijkbare verschijnselen. Een samenhang tussen slaap-apneu's en hoge bloeddruk is vaak aanwezig.

Door het slaapgebrek hebben patienten veelal geen concentratievermogen, een sterke slaapdrang overdag en zijn ze snel moe en geirriteerd. Patienten met het slaap-apneusyndroom zijn 'heel vervelende mensen', zegt professor Van der Meche, een neuroloog van het Dijkzigt Ziekenhuis in Rotterdam.

SLEUTELBOS

Fred Harting, een 64-jarige patient en voormalig directeur van de korfbalbond, omschrijft het als volgt: ''Je hebt nergens geduld voor.

Als je op een vraag geen kort en duidelijk antwoord krijgt, word je kwaad. Je bent niet meer te genieten.''

Door het nachtelijk slaapgebrek viel Harting overdag om de haverklap in slaap, bij voorbeeld midden in vergaderingen. ''Vreselijk genant'', zegt hijzelf, te meer daar hij dan keihard snurkte. ''Dan hield ik een sleutelbos in mijn hand in de hoop dat die zou vallen en me wakker zou maken.''

Vijf jaar geleden kreeg Harting een auto-ongeluk. Hij reed in op een wegversperring. ''Ik kon me niet herinneren hoe het was gebeurd.

Achteraf realiseerde ik me dat ik in slaap moet zijn gevallen.'' Volgens een onderzoek in Groot-Brittannie snurkt circa 24 procent van de volwassen mannen en circa dertien procent van de vrouwen. Waarom mannen zoveel vaker snurken dan vrouwen is onbekend. Wel duidelijk is het dat het te maken heeft met de hormonen: vrouwen beginnen vaak pas te snurken na de menopauze. Aangenomen dat het percentage snurkers in Groot-Britannie vergelijkbaar is met dat in Nederland, dan snurken bijna drie miljoen Nederlanders stelselmatig.

'Snurkspecialisten' vermoeden dat het slaap-apneusyndroom veel vaker voorkomt dan wordt gedacht. Kamphuisen schat dat zeker de helft van de snurkers ook last heeft van nachtelijke ademstilstanden. Volgens hem zouden zij er verstandig aan doen zich eens te laten onderzoeken als het functioneren overdag te wensen over laat. Optimistisch voegt hij daaraan toe dat het slaap-apneusyndroom nu eindelijk, twintig jaar nadat het voor het eerst is beschreven, bekend begint te worden.

VAGE KLACHTEN

Andere specialisten lijken daarvan minder zeker. De ademstilstanden leiden immers tot vage klachten als futloosheid, die niet zo gemakkelijk met een medische oorzaak in verband worden gebracht.

''Mensen met slaap-apneu belanden al snel in het wereldje van de psychotherapie. Als die gaan spitten, vinden ze altijd wel een 'oorzaak' '', meent dr. John Karemaker van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam.

Nog pessimistischer is Ed Klip, hoogleraar Medische Psychologie in Groningen. Hij vermoedt dat patienten die bij huisartsen aankloppen met de klacht dat ze snurken, nog wel eens een slaapmiddel krijgen voorgeschreven. Juist dat kan rampzalige gevolgen hebben. Veel slaapmiddelen bevatten een middel dat de spieren verslapt en daarmee ademhalen nog moeilijker maakt. ''Het kan fataal zijn'', aldus Klip.

In de kranten duiken regelmatig berichten op met verlossende mededelingen als 'snurker kan geen kwaad meer doen'. Een tandarts uit Arnhem haalde ooit de landelijke pers met zijn ontwerp van een plaatje dat de huig vastzette. Zijn uitvinding bracht hij aan de man in het eerste Consultatiebureau voor Snurkmoeilijkheden. Van dat bureau is niet veel meer vernomen, evenmin als van de Joegoslavische scheikundige die drie jaar geleden een vloeistofspuit tegen snurken had uitgevonden.

Klip uit Groningen hoort regelmatig van nieuwe uitvindingen tegen snurken. Apparaatjes die hij krijgt toegezonden, probeert hij zelf uit. Dat was ook het geval met een apparaatje dat hem met een pieptoon wekte zodra hij te veel decibellen produceerde. ''Dat versterkte bij mij alleen maar de slaapstoornissen, en die van mijn partner'', meldt hij vol scepsis.

Op iets andere basis werkte de 'snurkstop', die alle landelijke kranten en het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde haalde. Het apparaatje geeft een kleine stroomstoot af wanneer de gebruiker gaat snurken. Volgens de fabrikant is de stroomstoot net sterk genoeg om een snurker zijn slaappositie te laten veranderen maar te zwak om hem te wekken. Importeur Reulver uit Enschede verkocht vijfduizend snurkstops maar stopte de verkoop al snel. ''Het voldeed niet aan de verwachtingen'', zegt een woordvoerster nu.

Op zoek naar een serieuze oplossing voor snurken werken de meeste specialisten een rijtje mogelijkheden af, dat vaak begint bij een onderzoek door de keel-, neus- en oorarts. Wanneer die geen afwijkingen zoals een kleine onderkaak of een hele korte nek constateert, krijgt de snurker het advies af te vallen en minder alcohol te drinken.

TENNISBAL

Afvallen kan erg effectief zijn. Dikke mensen snurken meer omdat vet zich ook ophoopt onder de slijmvliezen in de luchtwegen, die daardoor nauwer worden. Een paar kilo lijnen kan al voldoende zijn om dit vet aanzienlijk te verminderen. Minder drinken, zeker in de avonduren, kan ook veel helpen. Wanneer een paar 'slaapmutsjes' een rustige slaper veranderen in een snurkende os is dat het gevolg van de alcohol die de spieren in de hogere luchtwegen extra verslapt.

Er is ook nog een effectief huis-tuin-en-keukenmiddel: een tennisbal ingenaaid hoog in de rug van een pyjama. De bal verhindert het slapen op de rug - een veel voorkomende oorzaak van snurken: de tong en het zachte gedeelte van het gehemelte zakken immers makkelijker voor de luchtpijp.

De Patientenvereniging Narcolepsie en Slaap-apneu (Postbus 397, 1440 AJ Purmerend) verkoopt zelfs een speciaal T-shirt met op de rug een lange zak waar een aantal tennisballen ingestopt kunnen worden.

Wanneer dit alles niet helpt resten er voor snurkers met een slaapapneusyndroom nog twee mogelijkheden: een operatie of de aanschaf van een soort beademingsapparaat.

Dat laatste is iets nieuws in Nederland. Via een slang en een neusmasker voert het apparaat, bekend onder de afkorting CPAP, 's nachts onder overdruk lucht in de bovenste luchtwegen, die daardoor niet meer dichtklappen. De reacties van patienten en medici zijn vrijwel zonder uitzondering enthousiast. ''Het is of ik een nieuw leven ben begonnen'', zegt Fred Harting. Kamphuisen uit Leiden is eveneens positief, zeker nu de CPAP 'zijn kinderziekten is ontgroeid'.

De apparaten, waarvan er in Nederland enkele honderden zijn verkocht, kosten vijfduizend tot achtduizend gulden per stuk. In ongeveer de helft van de gevallen hebben ziekenfondsen en particuliere verzekeringen vergoeding geweigerd, tot nauw verholen verontwaardiging van de verschillende leveranciers. De voorzichtigheid van de verzekeraars is ingegeven door de angst dat straks iedere snurker, ook degenen die geen slaap-apneusyndroom hebben, een CPAP-apparaat van enkele duizenden guldens naast zijn bed heeft staan.

OPERATIES

Niet moeilijk doen de verzekeraars over operaties aan de hogere luchtwegen, waarbij artsen zoveel mogelijk vet en ander overbodig weefsel weghalen. Het is een 'rigoreuze' ingreep, zoals een van de specialisten het uitdrukt.

De operaties leiden in de meeste gevallen direct tot een vermindering van het snurken, maar verbazingwekkend genoeg heeft niemand een idee over het resultaat na verloop van jaren wanneer het operatieweefsel weer is verslapt en mogelijk een nieuwe vernauwing is gevormd in de hogere luchtwegen.

Mede om die reden lijkt de ingrijpende operatie aan populaireit te verliezen. Een andere reden is dat patienten na afloop nogal eens klagen dat ze nauwelijks kunnen praten. Een wrange grap uit het wereldje van specialisten is de patient die bij de nacontrole fluistert: ''Dokter, mijn vrouw is heel tevreden: ik snurk niet meer en ik kan ook niet meer praten.''

Blijft het probleem van de 'gezonde snurker', de honderdduizenden Nederlanders die geen last hebben van slaap-apneu's maar die zorgen voor een nachtelijke geluidsoverlast die hun partners, hun kinderen en soms zelfs hun buren uit de slaap houden. Er wordt altijd lacherig over gedaan en dat is niet terecht, zeggen de specialisten in koor.

Dat is ook de ervaring van Mac van Dinther, een 33-jarige journalist, die binnenkort 'onder het mes gaat'. Van Dinthers geronk leidde tot 'slaande ruzies' met zijn vriendin. Ook bij het uitoefenen van zijn hobby, bergsport, stuitte Van Dinther op grenzen aan de tolerantie.

Zijn reisgenoten besloten na een nacht gesnurk dat hij de volgende nachten maar moest doorbrengen in de keuken - waar het vroor.

Uiteindelijk besloot Van Dinther 's nachts eens een cassetterecorder aan te zetten. De volgende morgen schrok hij enorm, 'zo'n herrie als ik maakte'. Van Dinther liet zich onderzoeken en een KNO-arts concludeerde dat een scheef neustussenschot zijn gesnurk veroorzaakt.

Opvallend, of misschien ook wel niet, is dat het heel vaak de partners van snurkers zijn die het eerst naar een dokter stappen. Als een van de makers van de Teleac-cursus 'Slapen kun je leren' kreeg Klip vrijwel geen vragen van snurkers maar des te meer van hun partners, die door de geluidsoverlast niet konden slapen. ''Uiteindelijk is er maar een oplossing en dat is - hoe vervelend ook - in gescheiden kamers slapen'', aldus Klip.

Bij snurkers die geen slaap-apneusyndroom hebben, besluiten veel specialisten niet snel tot ingrijpen. ''In zo'n geval hebben we een probleem'', zegt Van der Meche uit Rotterdam. De 'gezonde' snurker kan bij Kamphuisen op meer begrip rekenen. ''Ik krijg hier bij voorbeeld wel zakenlieden die veel reizen en die zeggen: 'Dokter, zo gaat het niet langer'. In een vliegtuig houden ze alle andere passagiers wakker. Dat is een serieus probleem.''

Snurkers moet het zijn opgevallen: al twee maanden staat er wekelijks een kleine advertentie in de kranten van de 'Slaap- en snurklijn'.

Voor vijftig cent per minuut legt een lieve vrouwenstem uit dat snurken kan wijzen op slaap-apneu, een vervelende aandoening waardoor 's nachts de hogere luchtwegen dichtklappen en waardoor de patient uitermate onrustig slaapt.

Gelukkig heeft de slaap- en snurklijn een oplossing voor slaap-apneu: de CPAP, een soort stofzuiger die via een neusmasker extra lucht in de dichtgeslagen luchtkanalen pompt. ''Het is even wennen, maar na een dag voelt u zich als herboren'', zegt de vrouwenstem.

Exploitant van de slaap- en snurklijn is de Nederlandse Vereniging van Slaapapneu-patienten. Volgens secretaris-penningmeester J.P. Keller heeft de vereniging twee leden. Dankzij het 06-nummer kwamen tien aanmeldingen voor het lidmaatschap binnen.

Een van de importeurs van CPAP-apparatuur is het bedrijf Resprecare Medical in Den Haag. ''Uiteraard hebben wij hetzelfde streven als de Vereniging van Slaapapneu-patienten'', zegt mevrouw Dory Cormont van het bedrijf. In het informatiepakket dat de vereniging verstuurt, is een folder bijgesloten van de sleep-easy - zoals het apparaat van Resprecare heet.

De vereniging vermeldt geen andere importeurs van CPAP-apparatuur. ''Andere apparaten heb ik niet geprobeerd en van de sleep-easy van Resprecare weet ik zeker dat die helpt'', aldus Keller.

''Ik geloof niet dat dit goed is'', zegt professor Van der Meche, een neuroloog uit Leiden die onderzoek doet naar slaap-apneu. Volgens Van der Meche is de informatie van de slaap- en snurklijn reeel, maar 'dreigt' hier belangenverstrengeling van commercie en patientenvereniging.

''Ik vind dit niet eerlijk'', zegt ook Leo van Laak, directeur van concurrent Mevra B.V. in Bodegraven. Naast oneerlijke concurrentie hekelt Van Laak ook het sturen van informatie 'aan potentiele klanten'. Volgens hem werkt dat 'thuisdokteren' in de hand. ''Mensen zijn toch geneigd de weg van de minste weerstand te kiezen'', aldus Van Laak. Een snurker zou dan CPAP-apparatuur aanschaffen terwijl later blijkt dat hij helemaal geen slaap-apneu heeft.

Maar Keller meent dat zijn vereniging zich niet laat gebruiken. Zelf was hij jarenlang 'behept' met slaapapneu totdat de sleep-easy uitkomst bracht. ''Je wilt dan ook graag anderen helpen'', aldus Keller. Aanleiding voor het oprichten van de vereniging was een brief aan Mona, de problemen-rubriek van Story, waarin een vrouw-ten-einde-raad een oplossing vroeg voor het gesnurk van haar man. ''Ik had het gevoel dat het op een echtscheiding zou uitlopen'', zegt Keller, en hij schoot te hulp.

Resprecare verkocht tot nu toe veertig sleep-easy's, die inclusief accessoires en exclusief BTW zesduizend gulden per stuk kosten.

Concurrent Mevra verkocht de afgelopen jaren 'enige honderden' CPAP-apparaten.

DE 'SLEEP EASY' Snurkers moet het zijn opgevallen: al twee maanden staat er wekelijks een kleine advertentie in de kranten van de 'Slaap- en snurklijn'.

Voor vijftig cent per minuut legt een lieve vrouwenstem uit dat snurken kan wijzen op slaap-apneu, een vervelende aandoening waardoor 's nachts de hogere luchtwegen dichtklappen en waardoor de patient uitermate onrustig slaapt.

Gelukkig heeft de slaap- en snurklijn een oplossing voor slaap-apneu: de CPAP, een soort stofzuiger die via een neusmasker extra lucht in de dichtgeslagen luchtkanalen pompt. ''Het is even wennen, maar na een dag voelt u zich als herboren'', zegt de vrouwenstem.

Exploitant van de slaap- en snurklijn is de Nederlandse Vereniging van Slaapapneu-patienten. Volgens secretaris-penningmeester J.P. Keller heeft de vereniging twee leden. Dankzij het 06-nummer kwamen tien aanmeldingen voor het lidmaatschap binnen.

Een van de importeurs van CPAP-apparatuur is het bedrijf Resprecare Medical in Den Haag. ''Uiteraard hebben wij hetzelfde streven als de Vereniging van Slaapapneu-patienten'', zegt mevrouw Dory Cormont van het bedrijf. In het informatiepakket dat de vereniging verstuurt, is een folder bijgesloten van de sleep-easy - zoals het apparaat van Resprecare heet.

De vereniging vermeldt geen andere importeurs van CPAP-apparatuur. ''Andere apparaten heb ik niet geprobeerd en van de sleep-easy van Resprecare weet ik zeker dat die helpt'', aldus Keller.

''Ik geloof niet dat dit goed is'', zegt professor Van der Meche, een neuroloog uit Leiden die onderzoek doet naar slaap-apneu. Volgens Van der Meche is de informatie van de slaap- en snurklijn reeel, maar 'dreigt' hier belangenverstrengeling van commercie en patientenvereniging.

''Ik vind dit niet eerlijk'', zegt ook Leo van Laak, directeur van concurrent Mevra B.V. in Bodegraven. Naast oneerlijke concurrentie hekelt Van Laak ook het sturen van informatie 'aan potentiele klanten'. Volgens hem werkt dat 'thuisdokteren' in de hand. ''Mensen zijn toch geneigd de weg van de minste weerstand te kiezen'', aldus Van Laak. Een snurker zou dan CPAP-apparatuur aanschaffen terwijl later blijkt dat hij helemaal geen slaap-apneu heeft.

Maar Keller meent dat zijn vereniging zich niet laat gebruiken. Zelf was hij jarenlang 'behept' met slaapapneu totdat de sleep-easy uitkomst bracht. ''Je wilt dan ook graag anderen helpen'', aldus Keller. Aanleiding voor het oprichten van de vereniging was een brief aan Mona, de problemen-rubriek van Story, waarin een vrouw-ten-einde-raad een oplossing vroeg voor het gesnurk van haar man. ''Ik had het gevoel dat het op een echtscheiding zou uitlopen'', zegt Keller, en hij schoot te hulp.

Resprecare verkocht tot nu toe veertig sleep-easy's, die inclusief accessoires en exclusief BTW zesduizend gulden per stuk kosten.

Concurrent Mevra verkocht de afgelopen jaren 'enige honderden' CPAP-apparaten.

Guido de Vries in het centrum van Valkenswaard, een bloeiende kern, met pas geopende terassen, weinig werklozen en nauwelijks allochtonen.