MARTHA GRAHAM 1894 - 1991; De moeder van de dans

De Amerikaanse danseres Martha Graham, die gisteren op 96-jarige leeftijd in New York aan een hartaanval overleed, bepaalde voor een groot deel het aanzien van de moderne dans, in Amerika, in de rest van de wereld en ook in Nederland. Grahams carriere omspant 71 jaar; zij was ondanks een verlammende arthritis tot het laatst actief. Ze stierf in haar huis in Manhattan, vlakbij het door haar opgerichte of Martha Graham center for contemporary dance. Ondanks haar dood gingen de lessen in haar school gewoon door “want dat zou ze hebben gewild.”

Pas in het begin van de jaren zeventig hield Graham op met zelf te dansen, maar ze bleef lesgeven en nieuwe chorografieen maken. Eind vorig jaar reisde ze nog mee met haar groep op een 55-daagse tournee door het Verre Oosten. Haar laatste premiere was op 2 oktober 1990 in New York: Maple Leaf Rag en na elke voorstelling nam ze op het podium het applaus in ontvangst.

Drie jaar geleden - april 1988 - stond Martha Graham ondersteund door de dansers van haar gezelschap broos en tot in de puntjes verzorgd op het toneel van het Muziektheater in Amsterdam. Het Nederlandse danspubliek, toch niet zo gevoelig voor traditie en overmatig huldebetoon, kwam als een man overeind om de toen 94-jarige Martha Graham toe te juichen. Ieder ervoer het als een historische gebeurtenis en dat was het ook, want men wist dat het de laatste keer zou zijn dat men oog in oog zou staan met de moeder van de moderne dans.

Martha Graham behoorde tot de allergrootste kunstenaars van de 20e eeuw, niet alleen door de door haar ontwikkelde techniek die in vele opzichten radicaal verschilde van die van het klassiek ballet, maar vooral door haar visie op de dans als kunstvorm, het belang dat zij hechtte aan de menselijke psyche, de thema's die zij in haar balletten verwerkte - vaak geinspireerd op heroische figuren uit de Griekse mythologie - en de plaats die zij inruimde voor debeeldende kunst en muziek. De invloed die zij gehad heeft op de ontwikkeling van talloze dansers en choreografen is universeel en nauwelijks te bevatten.

Onder haar leerlingen bevonden zich choreografen als Merce Cunningham en Twyla Tharpe, onder haar dansers toneel- en filmspelers als Bette Davis, Joanne Woodward, Richard Boone, Gerogory Peck, Kirk Douglas en Lorne Greene. Ook Betty Ford, de latere presidentsvrouw, danste bij haar. President Ford reikte haar de Medela of Freedom uit, de hoogste Amerikaanse onderscheiding in vredestijd.

Martha Graham werd geboren op 11 mei 1894 in Pittsburgh en toonde op vierjarige leeftijd al belangstelling voor het theater. Op haar tiende besloot ze tot een danscarriere, schreef zich in op een balletschool maar werd er weer afgehaald door haar vader. Na diens dood nam ze opnieuw dansles en ze maakte haar professionele debuut in New York in 1920. Na twee jaar vond ze het “een leven dat nergens toe leidde”.

Ze werd lerares, begon te experimenteren met groepsdansen en in 1926 gaf ze haar eerste eigen dansvoorstelling, die toen al heftige reacties opriep.

Groot was de schok toen Graham in 1954 voor het eerst in Nederland optrad. Het optreden leidde tot hevige controverses: van volstrekte afwijzing tot mateloze bewondering. Het gebrek aan Nederlandse danstraditie maakte het evenwel meer dan in andere landen mogelijk dat de door Graham gebrachte inpulsen al snel in de Nederlandse dans werden opgenomen. Haar befaamde contractions en release-technieken die het lichaam dramatisch deden krommen en strekken, de spiraalvormige draaiingen in de torso, de naar de aarde gerichte sprongen, waren al direct terug te vinden in de choreografieen van Rudi van Dantzig en Toer van Schayk.

De sobere helderheid van iedere beweging, het gebruik van de vloer, de moed af te wijken van uit de klassieke traditie voorkomend streven naar onaardse lichtheid, zijn elementen die in het werk van Hans van Manen op eigen wijze verwerkt werden. Alle moderne Nederlandse dansers en choreografen van het eerste uur trokken naar Grahams studio in New York, zogen haar manier van werken op en brachten die terug naar de Nederlandse opleidingsinstituten en podia, zonder er trouwens slaafse volgelingen van te worden.

Het opmerkelijkste van deze revolutionair bevlogen danskunstenares is dat ze een nieuwe dans heeft gecreeerd die klassiek werd en niet gebonden was aan haar eigen fenomenale persoonlijke optredens, omdat ze in de dans het innerlijk landschap, de ziel van de mens nooit los zag van de volmaakte beheersing van het lichaam. Martha Graham is er niet meer, maar ze zal altijd aanwezig blijven in de dans.