Koerillen: jarenlang twistappel tussen Tokio en Moskou

TOKIO, 30 maart - Japan noemt ze de Noordelijke Territoria, de Sovjet-Unie noemt ze de Zuidelijke Koerilen. Het zijn vier kleine eilandjes in de Beringstraat, net boven Japans meest noordelijke eiland Hokkaido, en ze staan al 45 jaar een vredesverdrag tussen Japan en de Sovjet-Unie in de weg.

Tokio, dat het land als door de Russen bezet grondgebied beschouwt, stelt teruggave van deze eilandjes als voorwaarde voor het sluiten van een vredesverdrag. Om deze eis kracht bij te zetten beperkt Japan zijn economische betrekkingen met de Sovjet-Unie: het verstrekken van economische hulp is afhankelijk gemaakt van een vredesverdrag.

Moskou heeft jarenlang het bestaan van een territoriaal dispuut met Japan ontkend en geweigerd er over te praten of te onderhandelen. De uitlatingen afgelopen zaterdag van Sovjet-minister van buitenlandse zaken Bessmertnych, die in Tokio was om het komende bezoek van president Michail Gorbatsjov aan Japan voor te bereiden, lijken te wijzen op verzachting van dit starre standpunt.

Het Sovjet-leger heeft de vier eilandjes in de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog geannexeerd. De 16.000 Japanners die er woonden zijn destijds geevacueerd naar het Japanse eiland Hokkaido. Nu wonen er 45.000 Russen, van wie een kwart militairen. Op twee van de vier eilandjes zijn militaire bases gevestigd.

Volgens het Vredesverdrag van San Francisco dat Japan in 1951 heeft ondertekend en waarmee het land zijn soevereiniteit terugkreeg, ziet Japan af van aanspraken op de Koerilen. De Sovjet-regering vindt daardoor dat zij in haar recht staat. Maar het verdrag bepaalt niet aan wie de Koerilen dan wel toebehoren. Japan vecht ook het Sovjet-standpunt aan dat de Noordelijke Territoria deel uitmaken van de Koerilen.

Het op handen zijnde bezoek van president Gorbatsjov aan Japan heeft tot heftige speculaties geleid over de kans dat Japan de eilandjes terugkrijgt, over een mogelijk vredesverdrag en over eventuele economische samenwerking. De afspraak voor Gorbatjovs historische bezoek - hij is de eerste Sovjet-leider die naar Japan reist - is al anderhalf jaar geleden gemaakt.

Hoewel er twaalf contracten klaar liggen die de Japanse premier Kaifu straks met Gorbatjov kan ondertekenen - varierend van samenwerking bij milieubescherming tot gezamenlijke ontwikkeling van vreedzame toepassingen van kernenergie - draait het bezoek voor de Japanners slechts om de cruciale vraag of ze hun eilandjes terugkrijgen.

De Sovjet-regering is vooral geinteresseerd in economische en technische hulp van Japan. In de jaren vijftig deden Japans economische sancties de Sovjet-Unie niets. Maar nu Japan zich heeft opgewerkt tot de op een na grootste economie ter wereld, ziet Moskou zich afgesneden van een belangrijke handelspartner.

Vooral nu blijkt dat Tokio er geen bezwaar tegen maakt als er een prijskaartje aan de teruggave van de vier eilandjes hangt, legt Moskou grotere bereidwilligheid aan de dag om de territoriale kwestie te bespreken. Maar het Kremlin heeft het achterste van zijn tong niet zien. En dat heeft er toe geleid dat de Japanse media zich de laatste maanden hartstochtelijk overgeven aan het 'interpreteren' van elke uitlating over de kwestie in de Sovjet-Unie. De enige tastbare vooruitgang die uit alle opmerkingen kan worden gedistilleerd, is dat Moskou bereid is over een probleem te praten dat voorheen alleen maar werd ontkend.