Ingenieuze en welbewuste probeersels

Repentirs, Musee du Louvre, tot 17 juni. Catalogus FF 180.

In het Louvre is een kleine, interessante tentoonstelling te zien onder de titel Repentirs: vijftig tekeningen en schetsen van Leonardo da Vinci tot Matisse, het merendeel afkomstig uit het Louvre zelf, maar ook enkele uit andere Franse musea. Het gaat om schetsen en studies, geen 'volmaakte' kunstwerken dus, maar de 'voorlopers', de eerste aanzetten daarvan, met als een van de mooiste een studie van Ingres voor zijn Turks Bad, een beroemd schilderij dat tot het bezit van het Louvre behoort.

Wat zijn repentirs? De catalogus duikt diep in de etymologie om de achtergrond van deze schildersterm te achterhalen. Het woord is afgeleid van het Latijnse poenitere, het Italiaanse pentimento en betekent volgens Diderot 'verdriet van de ziel'. In meer aardse termen: verandering van een besluit, veelal vergezeld van berouw of spijt. Als schildersterm beweegt 'repentir' zich tussen de noties van de perfectie en het non-finito van de artistieke creatie, kortom een definitie waarmee men alle kanten op kan.

De medewerkers van het Louvre die de catalogus hebben samengesteld, hebben daarvan ruim gebruik gemaakt. Het verschijnsel 'repentir' wordt van alle kanten tegen het licht gehouden, vooral in filosofische zin.

Zo leest men: “Als de repentir in de tekening altijd iets provocerends heeft, dan is dat omdat hij op paradoxale wijze verbonden is met de bevestiging van een vrijheid: de artiest reserveert voor zich de keuze tussen twee oplossingen die hij heeft onderzocht: successievelijk in de tijd, maar simultaan in de ruimte.” En: “De repentir is het preliminaire dat aan de creatie vooraf gaat, een som van insatisfacties geboren uit de 'rijkdom van het onbestemde'.”

De literaire overvloed in de kunsthistorische duiding staat in vreemd contrast met de ten toon gestelde werken: studies en schetsen, zoals elke tekenaar en schilder ze bij honderden maakt. De meeste repentirs die in het Louvre bijeen zijn gebracht, zijn ingenieuze en welbewuste probeersels. Figuren met twee linkerarmen of een tekening met het hoofd van een vrouw dat zowel naar links en naar rechts is gericht, zijn in de eerste plaats uitingen van het zoeken naar de 'juiste'

compositie. Sommige zijn interessant, andere niet, maar alle hebben ze hun eigen charme en schoonheid. Een volmaakte lijn van Picasso of Ingres doet, en dat is heel geruststellend, de pretentieuze woordenvloed van het kunsthistorisch jargon verbleken.