President Bush houdt Gorbatsjov de hand boven het hoofd

ROTTERDAM, 31 jan. - De gemeenschappelijke verklaring van de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, James Baker, en zijn Sovjet-collega, Aleksandr Bessmertnych, over een mogelijk bestand in de Golfoorlog blijkt onvoorziene neveneffecten te hebben opgeleverd.

De oproep van de twee ministers, waarin stond dat een staakt-het-vuren mogelijk was als Saddam Hussein onverwijld zou beginnen met het terugtrekken van de Iraakse troepen uit Koeweit, was eigenlijk niet bedoeld voor de Iraakse leider, maar voor de conservatieve critici in partij en leger van Sovjet-leider Gorbatsjov. Over de verklaring bleek echter onvoldoende te zijn nagedacht en dat leidde ertoe dat niet alleen in Israel, maar ook in de Verenigde Staten de indruk ontstond dat er sprake was van een versoepeling van de Amerikaanse opstelling in de strijd tegen Irak.

Sinds de bezetting van Koeweit door Irak hebben de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie steeds een lijn getrokken in hun veroordeling van het optreden van de Iraakse leider. Zelfs toen het op de dreiging met geweld aankwam bleken Moskou en Washington op een lijn te kunnen blijven, wat ertoe leidde dat resolutie 678 van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, die het gebruik van geweld mogelijk maakte, niet door een Sovjet-veto werd getroffen.

TWIJFELS

Binnen het conservatieve deel van de Sovjet-partij en in het leger leven echter al geruime tijd twijfels over de tot dusver gevolgde koers. Dat leidde al tot bittere aanvallen op de vorige minister van buitenlandse zaken, Edoeard Sjevardnadze, die er door sommigen min of meer van werd beschuldigd een lakei van de Amerikanen te zijn.

Na diens vertrek is de interne kritiek op de opstelling van Moskou bepaald niet verstomd. Zo schreef de partijkrant Pravda vorige week dat de Verenigde Staten in het Midden-Oosten kennelijk bezig zijn met het veilig stellen van hun economische belangen. “Maar er is beslist een andere manier om de essentiele belangen van iedere Amerikaanse staatsburger te verdedigen dan door bombardementen van B-52 bommenwerpers en kruisraketten.” Maarschalk Sergej Achromejev, voormalig staf-chef en tegenwoordig militair adviseur van president Gorbatsjov, zei in een vraaggesprek dat het “diep te betreuren was dat alle mogelijkheden voor een vreedzame oplossing van het conflict niet tot het einde toe waren benut”. Hij wees erop dat de goede verstandhouding tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie te danken is aan de opstelling van Moskou en waarschuwde dat de Amerikanen “hun doel, militaire superioriteit over ons te bereiken, nooit geheel hebben opgegeven en dat we openlijk moeten erkennen dat de VS in de voorzienbare toekomst ook niet van dat beleid zullen afzien”.

Een deel van de partij en het leger in de Sovjet-Unie lijkt zich nog altijd niet te kunnen neerleggen bij de veranderingen die Gorbatsjov heeft doorgevoerd. Ze hebben er bijvoorbeeld moeite mee dat Moskou de oude bondgenoot Irak, waarmee het een verdrag voor vriendschap en samenwerking heeft, zo maar heeft laten vallen. Het gebrek aan succes, zowel op economisch als op politiek terrein, van Gorbatsjovs beleid heeft de positie van de conservatieven versterkt.

Bezoek

De aarzelingen over de koers van het beleid met betrekking tot de crisis in de Golf waren ook te bespeuren aan de vooravond van het bezoek van minister Bessmertnych aan Washington. Zo zei de minister, kort voor zijn ontmoeting met president Bush, dat Moskou zich bezorgd maakte over de vraag of de oorlog zoals die nu in de Golf wordt gevoerd nog wel spoort met het mandaat van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties.

Na afloop van de ontmoeting bleek de stemming opeens een stuk beter. Bessmertnych toonde zich volledig tevreden over het Amerikaanse optreden in de Golf, vooral over de toezegging dat de VS hun uiterste best doen om burgerslachtoffers zoveel mogelijk te vermijden. De Amerikanen verdienen “morele en andere vormen van steun” voor de wijze waarop ze werken aan de uitvoering van de resoluties van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, aldus de minister. Bessmertnych verklaarde dat er geen sprake kan zijn van een wapenstilstand als er geen concrete stappen zijn gezet op weg naar terugtrekking van de Iraakse strijdkrachten uit Koeweit.

OPROEP

De Amerikanen toonden zich tijdens Bessmertnychs bezoek op alle mogelijke manieren bereid mee te werken aan versterking van de positie van Gorbatsjov. En daarom mocht Bessmertnych dinsdagavond, mede namens zijn collega Baker, de pers in kennis stellen van de inmiddels door de Amerikanen weer ingetrokken oproep aan het adres van president Saddam Hussein, waarin deze alsnog een kans kreeg een definitieve nederlaag te ontlopen. De kans dat Saddam daar positief op zou reageren leek bij voorbaat uitgesloten, maar daar was die oproep ook niet voor bedoeld. Hij was in de eerste plaats bedoeld om conservatieve krachten in de Sovjet-Unie de wind uit de zeilen te nemen, die vinden dat eigenlijk niet tot het uiterste is gepoogd om Saddam tot rede te brengen.

Ook het uitstel van de top van Bush en Gorbatsjov, die van 11 tot 13 februari in Moskou had moeten worden gehouden, werd door de Amerikaanse regering zodanig verpakt dat het niet als een nederlaag voor Gorbatsjov zou kunnen worden uitgelegd. “Door de oorlog in de Golf kan president Bush niet zo goed weg uit Washington”, verklaarde minister Baker. “Bovendien zal het werk aan het START-verdrag (ter beperking van de strategische bewapening) nog enige tijd vergen.”

De woordvoerder van Sovjet-president Gorbatsjov, Vitali Ignatenko, legde er de nadruk op dat de oorlog in de Golf echt de belangrijkste oorzaak is van het uitstel van de top. Het verschil van mening dat nog bestaat over START noemde hij een “puur technische” kwestie. Bovendien heeft minister Bessmertnych gedaan gekregen dat de topontmoeting in principe nog op een nader overeen te komen datum in de eerste helft van dit jaar zal worden gehouden. Daarmee heeft Moskou de regelmaat van topontmoetingen, en dus de voortgang van de uiterlijke ontwikkelingen van goede samenwerking, in ieder geval verzekerd.

BALTEN

In Moskou was men opgelucht dat de Amerikaanse regering de Baltische kwestie, die uitvoerig aan de orde is geweest bij de gesprekken tussen de Sovjet-minister en Amerikaanse regeringsfunctionarissen, niet heeft genoemd als beletsel voor de komende top. Velen in het Congres hadden verwacht, en ten dele er ook voor geijverd, dat president Bush een harde opstelling zou kiezen in het Baltische conflict. Zo heeft men de president in overweging gegeven om zich nog eens te bezinnen op de hulp die de Amerikaanse regering aan de Sovjet-Unie wil geven. Maar Bush vond uiteindelijk de positie van Gorbatsjov belangrijker dan de rechten van de Baltische volken. Dat werd makkelijker door de toezegging die minister Bessmertnych deed dat een groot deel van de Sovjet-troepen uit de Baltische staten zal worden teruggetrokken.

Verder berichtte de Washington Post deze week dat het Witte Huis een voorstel van Boris Jeltsin, een van Gorbatsjovs opponenten, om een bezoek aan Bush te brengen heeft afgewimpeld om Gorbatsjov gezichtsverlies te besparen.

Volgens Sovjet-woordvoerder Ignatenko is Gorbatsjov zich ter dege bewust van de Amerikaanse kritiek op het optreden van de Sovjet-militairen in de Baltische staten, maar hij zei van mening te zijn dat een open gesprek daarover alleszins mogelijk blijft. Uitstel van de top geeft Bush de mogelijkheid nog enige tijd een door het Congres gewenste veroordeling van het Sovjet-optreden in de Baltische staten achter de kiezen te houden. Het is duidelijk dat Bush Gorbatsjov niet kan omarmen op het moment dat de Balten zo openlijk worden onderdrukt. Maar tot afstel van de top is het niet gekomen, omdat dat een ongewenst affront aan het adres van Gorbatsjov zou hebben betekend.

    • Herman Amelink