Sokoerov voert sterke groep Russen aan op filmfestival

ROTTERDAM, 29 jan. - De ruim dertig gasten van het Filmfestival Rotterdam uit de Sovjet-Unie vormen een indrukwekkend gezelschap: Aleksej German, Kira Moeratova, Aleksandr Kaidanovski, Aleksandr Rechviasjvili, Igor Alimpiev, Aleksandr Askoldov, Semjen Davidovitsj Aronovitsj - er is nauwelijks een vooraanstaande Sovjet-cineast van dit moment te bedenken die niet in Rotterdam rondloopt.

In dit gezelschap neemt Aleksandr Sokoerov de voornaamste plaats in, en niet alleen omdat hij meer films in het programma heeft dan wie ook. Later deze week wordt zijn laatste speelfilm, De tweede cirkel, verwacht en een marathonvoorstelling zal van tien uur 's ochtends tot een uur 's nachts zijn gewijd aan zijn Leningradskaja Retrospektiva 1957-1990. Sokoerov zei daarover dat de toeschouwer die de moeite neemt alle zestien delen te bekijken, van de dooi via de stagnatie en de perestrojka tot de huidige ontgoocheling, misschien iets begrijpt van het mechanisme van een totalitaire samenleving.

De wonderbaarlijke, met niets te vergelijken stijl van Sokoerov, zo magisch dat je voortdurend twijfelt of hij charlatan dan wel genie is, komt ook tot uiting in twee van zijn korte documentaires, in de serie Elegieen, waarvan Rotterdam er vorig jaar ook al drie vertoonde (onder meer over Boris Jeltsin). De oudste (1986) heet kortweg Elegia en laat ons getuige zijn van de terugkeer van drie bejaarde dochters van de in ballingschap gestorven operazanger Fjodor Sjaljapin naar hun geboortehuis in Leningrad. Er gebeurt heel weinig, maar dat minimalisme is juist een van de krachtige stijlmiddelen van Sokoerov, die je mee laat mijmeren met de oudere dames, als in een trance. Prostaja elegia-Eenvoudige elegie (1990) bevat al helemaal geen archiefmateriaal meer; de film van 38 minuten is opgebouwd uit vier camera-instellingen, waarvan twee heel korte, die respectievelijk de buitenkant van het Litouwse presidentiele paleis en twee vrouwen laten zien. Daarvoor speelt president Vytautas Landsbergis minutenlang (niet onverdienstelijk) piano in een hoek van zijn werkkamer en tast de camera na lange aarzeling zijn bureau met tien telefoons af. In de laatste instelling zit Landsbergis achter dat bureau te schrijven. Simpeler kan het bijna niet, en toch suggereert Sokoerov oneindig veel. Je voelt dat hier een soort politicus wordt geportretteerd dat zeldzaam is in de Sovjet-Unie. Sokoerov schreeuwt bijna dat Landsbergis een moreel hoogstaand man is, en toch is het geen heiligenbeeld.

Sokoerovs Sonate voor Hitler-Sonata dlja Gitlera (1981) is ook al van dezelfde sublieme eenvoud: een collage van beelden van de Fuhrer, die op de een of andere manier als een zijns ondanks onzekere persoonlijkheid naar voren komt. Links onder en rechts boven in het beeld lopen twee tellers: de eerste loopt sneller op dan de tweede, de cijfers halen elkaar in, en op zeker moment lijken beide te stoppen, maar ze lopen toch nog verder op. De eerste eindigt met 0053, de tweede op 0045. Hitler en Stalin (want het zijn hun levensjaren die voorbij gaan) hielden een wedstrijd, aarzelden en gingen door.

Ook in verbaal opzicht speelt Sokoerov geen verstoppertje met zijn publiek. Ongevraagd stak hij na afloop van de voorstelling van zijn korte films de loftrompet over Marco Muller, volgens hem de meest erudiete en cinefiele festivaldirecteur ter wereld: “Rotterdam beseft niet hoe erg het is dat hij besloten heeft te vertrekken”. Het is opmerkelijk dat een van de voornaamste festivalgasten op dat moment als feit presenteerde, wat officieel slechts een nog steeds ontkend gerucht is.

De wegen van Muller zijn nu eenmaal ondoorgrondelijk en verrassend. Singapore Sling van de Griekse regisseur Nikos Nikolaides lijkt bij voorbeeld helemaal te passen bij wat ik dacht dat zijn smaak was. Het is een uitzinnige catalogus van perversiteiten, bijna een satire op Pasolini's Salo. Een necrofiele moeder en dochter houden in hun huis een halfdode man gevangen en halen meer met hem uit dan u en ik samen zouden kunnen bedenken. De fantasie van Frans Zwartjes en Theo van Gogh verbleekt bij dit cultwerkje, gefotografeerd in film-noir-stijl door een kennelijke geestverwant van Alejandro Agresti.

In het kader van de Critics Choice, een aanvulling op het officiele programma, draait vanavond The Reflecting Skin, een barok en wreed sprookje van de Engelse regisseur Philip Ridley in de trant van zijn grote voorbeeld David Lynch. Die film had ik uitgekozen als lichte provocatie, om een aanvulling te leveren op het vermeende ascetisme van Marco Muller. Na het zien van Singapore Sling moet ik die typering van Mullers smaak enigszins bijstellen.

    • Hans Beerekamp