Nederlandse vredesbeweging in de greep van de vertwijfeling; 'Ik heb twee zielen in een borst. Zo lopen er veel mensen rond'

AMSTERDAM, 26 jan. - S. Strikwerda, oud-voorzitter van het Komitee Kruisraketten Nee: “Ik word ziek van de media die alsmaar vragen: waarom demonstreren jullie niet? Voor journalisten is het allemaal makkelijk: die staan daar om ons de woorden uit de mond te trekken, terwijl wij maar voortsjokken in de kou.

“Ik heb twee zielen in een borst. Voor 55 procent ben ik voor de volledige uitvoering van de VN-resoluties en voor 45 procent ben ik tegen de oorlog. Zo lopen er bosjes mensen rond. Ik vind dat de Kamer niet meer onder deze beslissing uit kon.”

“We dachten dat die VN-resoluties zo sterk waren dat Saddam zich wel zou terugtrekken. Het is ellende en nog eens ellende in mijn ziel. We willen geen oorlog en toch worden we erin gedreven. Ik hoop natuurlijk op een snelle oorlog, waarbij ondertussen de onderhandelingen doorgaan.”

“Bij momenten heb ik erg veel medelijden met mezelf en met al die mensen die zich zo sterk voor vrede en ontspanning hebben ingezet. Het is diep treurig: zitten we verdomme weer in een oorlog. Nee, wij weten het ook niet meer.”

“Veel mensen in de vredesbeweging moeten steeds diezelfde vraag beantwoorden: waar is het half miljoen demonstranten van begin jaren tachtig gebleven? Ze vinden het een onzinnige vraag: deze oorlog is te gecompliceerd voor de omvang van een pamflet.”

Zo zal A. Faber uit Ede, voormalig activiste bij het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV), vandaag ontbreken bij de anti-oorlogsbetoging in Amsterdam. “Ik vind demonstreren zo onwerkelijk”, zegt ze. “In de Golf zitten landgenoten. Ik wil niet dat zij het idee hebben dat ze geen steun hebben uit Nederland. Ik ben niet voor deze oorlog, maar ik kan er ook zo moeilijk tegen zijn. Ik bid.”

De IKV-kern in Ede is onlangs opgeheven. Het afgelopen anderhalf jaar probeerde Faber met een andere activist de IKV'ers in Ede nog in beweging te krijgen. “Maar de mensen waren uitgekeken op het vredeswerk. Ze stortten zich in het vluchtelingenwerk, de milieubeweging of op hun baan. We hebben geploeterd en gevochten. Een gemeente met 90.000 inwoners zonder IKV: dat deed pijn.”

De kern in Ede is een van de tweehonderd IKV-groepen die de laatste zeven jaar verdwenen. Sinds 1983 slonk het aantal leden met zo'n zestig procent. J. Kuik, coordinator van het IKV-hoofdkantoor: “Mensen zijn nu veel meer bezig met de vraag: geloof ik nog wel?”

Op grond van het succes van Stop de neutronenbom in 1977 besloot de vredesbeweging zich kort daarna te richten op het verzet tegen een wapen: de kruisraket. De strategie werkte. Een brede coalitie van linkse politieke partijen en vredesgroepen van diverse pluimage smeedde zich aaneen tot het Komitee Kruisraketten Nee. Honderdduizenden demonstreerden, Nederland had Hollanditis.

F. van der Spek, oud-PSP-Kamerlid: “De vredesbeweging koos er destijds bewust voor een single issue-actiegroep te zijn. Ik realiseerde me dat als de kruisraketten van de politieke agenda waren verdwenen, de beweging ineen zou storten. Die hele Hollanditis heb ik altijd onzin gevonden. Nederland is nu eenmaal niet pacifistisch aangelegd - jammer voor mij, maar zo is het.”

Na de hoogtijdagen viel het KKN uiteen. “Onbegrijpelijk”, zegt de 79-jarige D. Prins van de Vredesgroep Zwaarden of Ploegscharen. “Een vredesactivist moet zich even hard inspannen als een militair in een oorlog.” Zwaarden of Ploegscharen trok zich terug op het eigen, vertrouwde terrein. “Ik ben al zestig jaar pacifist, onze beweging richt zich vooral op de gewone mensen. Zo schrijven we deze maand in ons blad: nooit meer oorlog. De oplage groeit, maar de media willen daar geen aandacht aan besteden. De media zijn tegen ons.”

Ook volgens I. Schippers van Vrouwen voor Vrede schetst de pers een verkeerd beeld. “Je leest overal dat de vredesbeweging dood is, maar het slaat nergens op.” Ze stelt dat de omvang van Vrouwen voor Vrede, anders dan die van IKV en Pax Christi, nauwelijks is afgenomen. “Wij hebben ons nooit als single issue-beweging gemanifesteerd, dat is het grote verschil.”

Zo wordt het in brede kring ervaren: een groot deel van de vredesbeweging is verdampt, maar de omvang van het vrouwen-smaldeel is na het kruisrakettentijdperk minder afgenomen. Juist onder vrouwen is de bereidheid actie te voeren tegen oorlog het grootst, zegt Schippers. “Zodra de duizenden slachtoffers op televisie komen worden gaat de vredesbeweging weer groeien als kool.”

In Duitsland is dat stadium al bereikt. De laatste demonstratie tegen de Golfoorlog trok 300.000 mensen en vandaag worden in Bonn een half miljoen mensen verwacht. Volgens de Duitse C. Merkel, 'studiesecretaris' van Pax Christi Nederland, komt dat door “het veel grotere draagvlak” van de Duitse vredesbeweging.

Toen in Nederland de discussie over de kernbewapening wegebde, bevonden de Duitsers zich nog altijd in “het meest gemilitariseerde land van Europa”, zegt Merkel. “We hadden te maken met de permanente aanwezigheid van grote hoeveelheden Amerikaanse soldaten, compleet met nucleaire militaire installaties en overlast door laagvliegende straaljagers. Geen wonder dat de Duitse vredesbeweging zich niet alleen tegen de plaatsing van raketten keerde, maar tegen alle vormen van bewapening.”

Al tijdens de strijd tussen Iran en Irak ontstond in Duitsland een publieke discussie over de export van Duitse wapens naar die landen. “Op regionaal niveau bleven overal groepen actief die actie voerden tegen de wapenexporterende fabrieken om de hoek. Er bestaat een heel duidelijk bewustzijn dat de politieke verantwoordelijkheid in eigen huis ligt”, stelt Merkel.

Ook de Duitse eenheid speelt een cruciale rol. “Twee legers die veertig jaar lang getraind waren om elkaar af te maken, werden plotseling een. Veel mensen vroegen zich af: als vrede zonder legers mogelijk is, wat is dan het nut van die legers?” Volgens haar speelt “de fatale Duitse traditie in het ontketenen van oorlogen” ook een rol.

Het valt haar op “dat het Nederlandse Kamerdebat met de ogen dicht is gevoerd: het ging alleen maar over die twee schepen en niet over de oorlog op zichzelf”. Ze begrijpt dat Nederlanders met dilemma's worstelen “maar die afwachtende houding verbaast me toch”.

Een van degenen die het tot nu toe bij anti-oorlogsdemonstraties liet afweten is de voormalige IKV-voorzitter B. ter Veer. Hoewel hij nog altijd een rol speelt in de organisatie besloot hij vorige week een IKV-manifestatie en 'bezinningsdienst' in Den Haag te mijden. Hij behoort tot een minderheid in het IKV die van mening is dat het ingrijpen van de Amerikanen te rechtvaardigen is. “Ik ben op dit moment nog onvoldoende tegen de oorlog om er tegen te kunnen demonstreren”, zegt hij. Die houding zou snel kunnen veranderen. “Nu kan deze oorlog nog iets oplossen. Over een tijdje zal je moeten zeggen: oorlog is zinloos.” Op spreekbeurten merkt hij dat ook anderen “tot aan hun nek vol met twijfels zitten”.

Maar sommigen twijfelen in het geheel niet. Al vanaf september organiseert het Komitee Anti-Golfoorlog (KAGO) demonstraties. Volgens Ter Veer zijn de KAGO-aanhangers “echte anti-imperialistische diehards en dus niet talrijk”.

Het KAGO bestaat uit een bonte verzameling groeperingen. Aangesloten zijn bij voorbeeld: 50-plus tegen Kerngeweld, AMOK, het Haags Vredesplatform en de Franciscaner Vredeswacht.

M. Broek (28), full time vrijwilliger bij het KAGO: “Vanaf september waren wij angstig. Veel mensen hoopten op de VN, wij vonden dat je daar niet alleen op moest vertrouwen. Intussen zag je de legers samentrekken: dat creeerde een eigen oorlogsdynamiek”, zegt hij.

Broek ergert zich. “Ik voer al vier jaar actie voor een wapenboycot tegen Irak. Maar de controle op die export stelt in Nederland niets voor. De ECD had er een paar mensen opgezet. Die belden mij nota bene een paar jaar geleden op: welke gegevens heb je?”

Dat zo weinig mensen tot nu toe de straat opgaan tegen de oorlog verbaast hem geenszins. In Nederland was het altijd al “een duf zooitje”, behalve dan tien jaar geleden. “Maar dat is toeval geweest.”

Het KAGO maakt deel uit van de Initiatiefgroep Geen Oorlog in de Golf - de organisator van de demonstratie vandaag in Amsterdam. Ook daarin zijn de meest uiteenlopende groeperingen vertegenwoordigd: Vrouwen voor Vrede, de Stichting Opstand, MarieNee, de Groep Internationale Socialisten, het Palestina Komitee, Groen Links, de Doopsgezinde Vredesgroep - en nog zo'n twintig andere. Daartoe behoort Stop de Wapenwedloop, voorheen Stop de N-bom, waarvan oud-CPN-Kamerlid M. Bakker voorzitter is. Lange tijd was het stil rond hem, maar nu wil hij niet langer zwijgen: “Ik ben een paar keer naar de Dam geweest, waar iedere avond wordt gedemonstreerd. Ik heb er gesproken. Tegen de oorlog. Mensen zijn zo gedeprimeerd. Ik ook. Ik vrees dat de vredesbeweging weer moet gaan groeien.”

G. Schokker is bij alle acties op de Dam aanwezig. De 26-jarige student is aanhanger van Stop de Wapenwedloop: “Mijn tentamenperiode was in december voorbij en begint pas weer in april. Ik heb me volledig op de vrede gestort, ik geloof niet in deze oorlog. Ik voel me niet bedreigd door Irak en Saddam. Dat is allemaal beeldvorming van CNN, ik prik daar doorheen. Bush viel Grenada en Panama ook binnen, maar die weet zulke operaties beter te verkopen dan Saddam. Dat is alles.” Hij schrikt wel van de “agressieve reacties” op de demonstraties.

S. van der Gaast van Vrouwen tegen Kernwapens demonstreerde al diverse malen tegen de Golfoorlog. Als actief PvdA-lid toont ze zich somber over de wijze waarop “de politiek” met het oorlogsvraagstuk is omgesprongen. “Tragisch genoeg slaat dit terug op de politiek zelf. Straks zal de bevolking beseffen dat de politiek geen goede analyse heeft gemaakt.”

Velen in de vredesbeweging maken deze analyse: de strijd tegen de kruisraketten was destijds succesvol omdat de PvdA er aan deelnam, nu blijft massaal protest tegen de Golfoorlog uit omdat de sociaal-democraten zich afzijdig houden.

Over dat laatste heerst ook in de partij zelf onrust. F. Uijen, ex-luchtmachtmajoor, voormalig vredesactivist en een van de PvdA-Eerste Kamerleden die tegen de Nederlandse aanwezigheid in de Golf stemde: “Ik ben door een flink aantal mensen gebeld die hun lidmaatschap van de PvdA wilden opzeggen. Het zit hoog bij de achterban. Toch is het nog redelijk stil in de partij, maar als onze troepen mee gaan vechten wordt het anders. Reken maar! “

Oud-partijvoorzitter I. van den Heuvel, nu voorzitter van het IKV, is verbaasd dat er in de PvdA “niet eens is gediscussieerd” over het zenden van de fregatten. “Als ik nog voorzitter was geweest zou ik zijn opgestapt.” Ze verwacht dat op het partijcongres, volgende week, alsnog een stevig oorlogsdebat zal worden gevoerd.

Tot nu toe bleef een politiek debat uit, wel togen de Nederlanders massaal naar de kerken in een poging via gebedsstonde en vredeswake het naderend kwaad af te wenden. En steeds opnieuw wordt de vraag gesteld: waarom blijven, in tegenstelling tot tien jaar geleden, massale protesten uit?

Pax Christi-secretaris J. ter Laak vindt dat een andere parallel op zijn plaats is. “Je moet de huidige situatie vergelijken met het begin van de Vietnam-oorlog.” In die tijd demonstreerden volgens hem aanvankelijk alleen de PSP en een aantal marginale groepjes tegen de oorlog. “Het heeft jaren geduurd voordat ook de PvdA overstag ging”, aldus Ter Laak. “Zelfs Pax Christi keerde zich pas onder invloed van de Amerikaanse protesten tegen de oorlog in Vietnam.”

Het protest beleefde in 1971 zijn hoogtepunt toen zestigduizend mensen in Utrecht de straat opgingen, met Marga Klompe (KVP) en Marcus Bakker voorop. Ter Laak: “In die tijd bestond er een enorme kloof tussen degenen die zich volledig met de Vietcong identificeerden en zij die vonden dat de gebruikte middelen in geen enkele verhouding meer stonden tot het doel. Toen die twee groepen elkaar vonden, was de basis gelegd voor massale protesten. En reken maar: de Golfoorlog zal een zelfde ontwikkeling te zien geven.”

Een andere oorzaak voor de tot nog toe magere opkomst bij anti-oorlogsacties is volgens hem de solidariteit met Israel. Katholieken schamen zich voor “het virulente antisemitisme” in de oorlogsjaren, sociaal-democraten voelen zich verwant aan de Arbeiderspartij en de kibboetsim en protestanten beschouwen Israel als “het banier der volkeren”. Ter Laak: “Iedere zuil heeft dus een eigen reden om op Israel te zijn georienteerd.”

In '81 en '83 was het volgens hem vele malen eenvoudiger om zich tegen het militarisme te keren. “Maar wie durft er nu nog te beweren dat Relus ter Beek honderd procent moreel geheel ongelijk heeft?”

    • Tom-Jan Meeus
    • Alfred van Cleef