Dwarse, deftige Bas verlaat de politiek

AMSTERDAM, 26 jan. - IJdel, vrolijk, dwars, onuitstaanbaar, deftig, driftig, speels, ontwapenend en verschrikkelijk.

Het Eerste-Kamerlid dr. B. de Gaay Fortman (Groen Links) zat gistermiddag te glunderen onder alle kwalificaties die zijn PPR-makkers hem toevoegden. Hij verlaat de politiek zoals hij er begin jaren zeventig in kwam - met een stuntje. Toen organiseerde hij voor de PPR-campagne een 'snorren-toernee' met Jurgens en Van der Louw. Nu verlaat hij pontificaal de politiek vlak voordat de PPR zich opheft en de Senaat na de Statenverkiezingen wordt ontbonden. Het leverde hem een feestelijke studie-conferentie op over 'Het Bas-Gevoel'.

Te oordelen naar de toespraken is dat vooral een gemengd gevoel. Ondanks alles was de favoriete aanhef. Veel oud zeer werd zichtbaar tussen de lof en de plagerijen. Het Bas-Gevoel werd een exegese van 20 jaar PPR aan de hand van Bas' karakter en prestaties. Vrij onbarmhartig werd de thans 53-jarige jubilaris, die voor de Wereldraad van Kerken gaat werken, er op gewezen dat hij “eigenlijk” niks heeft gepresteerd. Hij maakte eerst de PPR groot (7 zetels in '72) en daarna weer klein (3 zetels in '77). Politiek had hij gelijk, maar hij kreeg het alleen niet. Het kabinet-Den Uyl in het zadel houden was zijn grootste politieke verdienste, maar daarna was het met de macht afgelopen. Hij werd senator en hoogleraar aan het Institute of Social Studies. Begin jaren tachtig probeerde hij een Groene Partij op te richten, maar dat werd gesmoord in een rechtszaak met Roel van Duijn.

Ze hielden van 'm in de PPR, maar ze stoorden zich ook aan z'n eigenwijsheid. “Het ging hem steeds om de kiezer”, prees Groen Links-leider Beckers. Maar het was haar liever geweest als Bas wat vaker naar het partijbestuur had geluisterd. Dat riep hem met ijzeren regelmaat op het matje. Hij had dan weer eens iets fouts gezegd, over Zuid-Afrika of over het basisinkomen. Maar veel hielp het niet. Bas had een status aparte in de partij verworven. De bestuursleden kwamen vooral luisteren hoe Bas zich er deze keer uit zou draaien. Een solist met charme. Een stemmentrekker, ondanks alles.

Beckers noemde hem gistermiddag “de demonstrant onder de politici” met een gave om met “metaforische attributen” (Mao-pak, vechtpet, ministerssteek, PPR-shawl) de aandacht van de “bewusteloze kiezer” te trekken. Zij vergeleek hem met Diogenes die overdag met een lampje naar “een mens” zocht. Echter: “Van een Socrates heeft hij niets”. Op het partijcongres in Amersfoort in 1977 was het misgelopen tussen die twee. Bas wilde de handen vrij bij de formatie, Ria steunde een anti-CDA motie. Bij tien progressieve ministers wenste de PPR niet meer dan zes CDA'ers in het kabinet. Het doet nog steeds pijn. Ria: “Ik koos voor recht door zee”. Bas: “Het was net Barneveld waarschuwt China voor het laatst.”

De oud-milieu-activist Wouter van Dieren voegde hem gistermiddag toe dat de strijd voor het milieu thans is voorbehouden aan Greenpeace. “Een fitnessclub van communicatiespecialisten en snelheidsmaniakken - de CNN van het milieu”. Het is ook maar beter dat de vijftigers “zoals jij” vertrekken, vond hij. Groene politiek moet voortaan worden bevochten met computers en door yuppies. Nu denkt de kiezer bij groene politiek nog aan elkaar bevechtende anarchisten met onhaalbare ideeen.

In zijn slotwoord zei Bas in het verwijt van “hemelfietserij” wel een kern van waarheid te zien. Een zwak punt was ook dat het wel eens “niet zo serieus” leek wat de partij wilde. “Dat was dan ook het ongemak tussen mij en de partij”. Bas voelde zich een kritische rebel die radicale keuzes wilde doen. “Maar juist dan moet je dicht bij de consensus blijven. Je moet zorgen dat je woorden aankomen”. Met een laatste speldeprik naar Ria beval hij “afstand in de presentatie” aan. Emoties mochten er wel zijn, mits ze “verwerkt” waren. Ook moet het standpunt “wel verband met de werkelijkheid houden”. Dat Groen Links tegen Patriots voor Israel is “kun je niet maken”. Met een oproep tot wapenstilstand in de Golf “stel je je buiten de discussie”. Juist een radicaal kan zich zulke standpunten niet veroorloven, vindt Bas. In de PPR zegt hij twintig jaar “ongemakkelijk” op zijn plaats te zijn geweest. Dat hij bleef kwam omdat hij “zo moeilijk op iets anders kon stemmen”. Maar vooral omdat de partij hem de ruimte gaf “om mezelf te zijn”

    • Folkert Jensma