Te mooi om te moorden; Nederlandse premiere van de film Reversal of Fortune

In Rotterdam is gisteren het twintigste Filmfestival begonnen. Er zijn 314 verschillende films te zien en het is raar maar waar: vooral de goedkope films trekken nu de aandacht, de gewelddadige verhalen van Nicholas Ray bij voorbeeld en Japanse films vol zwaardvechters en misdadigers. Bovendien beleeft in Rotterdam 'Reversal of Fortune' zijn Nederlandse premiere, geen goedkope film maar wel handelend over moord. Had Menno ter Braak met zijn tirades tegen de smaakbedervende B-films dan toch ongelijk?''Wat een kluns, dacht ik, hij kan niet eens zijn eigen vrouw vermoorden.''

Enkele jaren geleden was in Amerika het gesprek van de dag niet de oorlog met Irak, maar de zaak Von Bulow. Een welgemanierde Europeaan, Claus von Bulow, werd ervan verdacht zijn rijke echtgenote twee maal, in 1979 en 1980, te hebben willen vermoorden. Bewijzen waren er niet. Zeker was alleen dat zijn vrouw Sunny nu in coma lag en dat sommige doktoren hadden gezegd dat zij waarschijnlijk met insuline was ingespoten. Zou Claus von Bulow dat hebben gedaan? Zijn huishoudster en twee stiefkinderen vermoedden van wel; hij had al eens aangekondigd dat hij wilde scheiden en had op hen altijd al een harteloze indruk gemaakt. Bij de dood van zijn vrouw zou hij veertien miljoen dollar en twee comfortabele huizen erven; bovendien zou hij een nieuw leven kunnen beginnen met zijn ongeduldige maitresse, die hem voor de keuze had gesteld: Sunny verlaten of mij verliezen. Motieven te over, vond de jury in 1982, en veroordeelde Von Bulow tot dertig jaar gevangenisstraf. Maar Von Bulow huurde een vlijtige advocaat, Alan M. Dershowitz, die tegenstrijdigheden ontdekte in de verklaringen van de huishoudster en de twee stiefkinderen en die ook nog wist aan te tonen dat het niet zeker was dat Sunny von Bulow met insuline was ingespoten, en dat het, als dat al was gebeurd, de vraag was of dit door haar echtgenoot was gedaan. Bij een tweede rechtszaak in 1985 werd Claus von Bulow vrijgesproken. Zijn vrouw ligt nog steeds in coma.

Het leven van Claus von Bulow spreekt tot de verbeelding. Hij is geen prins maar hij komt wel uit Denemarken, zijn favoriete gespreksonderwerp is kastelen en hij staat bekend om zijn besluiteloosheid. Von Bulow werd in 1926 geboren in Kopenhagen. Tijdens de oorlog vluchtte hij naar Londen, waar hij advocaat werd en zijn echtgenote ontmoette. Sunny was tijdens deze ontmoeting nog getrouwd met een knappe prins, de sportleraar Alfred ('Alfie') Eduard Friedrich Vincenz Martin Maria von Auersperg, van wie zij twee kinderen had maar die volgens de verhalen met zoveel mogelijk andere vrouwen aanpapte. Uit wraak begon Sunny een affaire met de eveneens knappe Von Bulow, die geen bezwaar maakte tegen haar rijkdom. Na twee jaar geheime liefde traden zij in 1966 in het huwelijk en gingen in New York wonen. Volgens de kranten deed Sunny tijdens haar jaren met Von Bulow niet veel meer dan slapen. Verder schikte ze bloemen, keek met haar vier labradors naar de televisie en bezocht af en toe een cocktailparty. Maar meestal ging ze vroeg weg, naar verluidt omdat ze verlegen was. Ze slikte kalmerende tabletten (ruim twee weken voordat ze in coma raakte zelfs zestig aspirinepillen) en gebruikte ook andere drugs. Ze ging wel eens lunchen met de schrijver Truman Capote, met wie ze zoals veel rijke en zenuwachtige vrouwen goed kon praten. Met hem sprak ze over de gevaren van een overdosis. Claus von Bulow werkte intussen als jurist in dienst van J. P. Getty.

Tijdens de twee processen maakte Claus von Bulow op het Amerikaanse publiek een mysterieuze indruk. Dit kwam vooral doordat hij in de rechtszaal zijn mond hield. Het publiek begon zich van alles in het hoofd te halen. Had Von Bulow iets te verbergen? Betekende zijn zwijgen dat hij zijn vrouw had willen vermoorden? Hoe is het mogelijk dat iemand duimen zit te draaien terwijl hij wordt veroordeeld tot dertig jaar gevangenisstraf? Heeft hij wel gevoelens? Kan het hem niets schelen dat zijn vrouw in coma ligt? Heeft hij wel van zijn vrouw gehouden? Is het wel een mens?

Ook zijn advocaat, Alan M. Dershowitz, begreep hem niet. Hij schreef over het proces een boek getiteld Reversal of Fortune, met op het omslag een foto van een tobbende Von Bulow (voor zijn vrijspraak) en daaronder van een blije Von Bulow (na zijn vrijspraak). Hij vertelt in dit boek dat Von Bulow over het algemeen een hooghartige indruk maakte, maar dat hij ook heel grappig kon zijn. Hij was een clown. Zo zei hij een keer: What do you call fear of insulin? Claustrofobia. Dershowitz vertelt dat hij gaandeweg overtuigd raakte van Von Bulows onschuld. Hij schrijft: How then did Claus von Bulow manage to persuade me? The simple answer is that he never tried to.

EUROPEES

Over de zaak Von Bulow is onlangs een speelfilm gemaakt. Niet verwonderlijk, want na de vrijspraak meenden alle betrokken al: deze dramatische zaak spreekt zozeer tot de verbeelding dat het verhaal een verfilming verdient. Het zijn meestal niet de beste films die na zulke uitspraken worden gemaakt (die uitspraken geven juist aan dat zo'n zaak niet meer hoeft te worden verfilmd) en inderdaad is Reversal of Fortune niet de allermooiste film die ik ooit heb gezien. Het verhaal wordt als volgt aangekondigd: was Claus von Bulow een maniakale moordenaar of het schoothondje van een neurotische en aan drugs verslaafde vrouw? Ik zou zeggen geen van beide. Regisseur Barbet Schroeder heeft een vage reputatie als nouvelle vague filmer; hij werkte als producent voor Godard en Rivette en toen ik dat las dacht ik aan de zoete momenten in Rivette's Celine et Julie vont en bateau, maar het enige dat in deze film aan het Franse verleden van Schroeder zou kunnen herinneren zijn de coltruien van hoofdrolspeler Jeremy Irons. Ze staan hem overigens uitstekend.

Von Bulow zei in 1985, toen hij was vrijgesproken en iedereen hem vroeg wat hij zou vinden van een verfilming, dat hij Woody Allen graag in de hoofdrol zou zien. Na even nadenken noemde hij ook Robert Duvall. Maar Jeremy Irons is toch een betere keuze. Het aristocratische van Van Bulow ligt er misschien iets te dik bovenop en zijn Europese accent is soms wat brallerig, maar hij heeft een aantrekkelijke manier van lopen, een beetje alsof hij wordt voortgeduwd in te zware kleren, en hij kan mooi sigaretten roken; eerst tussen de lippen laten bungelen en daarna met platte vingers aansteken. Ook wel aardig zijn de misverstanden tussen Von Bulow, de advocaat Dershowitz en diens onderzoeksteam. De leden van dat team moeten natuurlijk eerst hun morele bezwaren overwinnen om zo'n flierefluiter aan een vrijspraak te helpen. Een discussieerderig meisje vraagt wat het voor zin heeft om schuldige mensen te helpen en begrijpt niet waarom Alan M. Dershowitz, die laatst nog zo'n mooie porno-zaak heeft behandeld, hieraan zijn vingers zou branden. Ze is er pas gerust op als de advocaat heeft uitgelegd dat hij met deze zaak wil aantonen hoe oneerlijk het is dat rijke stiefkinderen (prins Alexander von Auersperg en prinses Annie Laura von Auersperg) prive-detectives kunnen huren om bewijzen te verzamelen tegen hun stiefvader, terwijl arme mensen die kans nooit krijgen. De jonge onderzoekers werken bij Dershowitz thuis. Ze eten samen spaghetti met salade en krijgen tijdens een spelletje basketbal geniale invallen en slaan elkaar op de schouder en vragen aan Von Bulow, als die een keer op bezoek komt, waarom hij zich zo afstandelijk gedraagt. Well, it's just that I don't wear my heart on a sleeve, zegt hij en de jonge speurneuzen begrijpen hem niet. Aan het einde van de film spreken Von Bulow en de advocaat elkaar opnieuw. U zult wel worden vrijgesproken, zegt Dershowitz, but morally you're on your own.

KLUNS

Werpt Reversal of Fortune een nieuw licht op de zaak Von Bulow? Nee. Mevrouw Von Bulow wordt opgevoerd als een stem die commentaar levert op de gebeurtenissen maar veel wijzer worden we er niet van. This was my body, zegt ze, als we haar op bed zien liggen. Zij spreekt in etherische zinnen, want ze is Onthecht en heeft Het Gindse al in zicht. Zij vraagt zich af of Von Bulow de duivel is en zo ja, of er voor de duivel rechtvaardigheid bestaat. Ze galmt over hoe mooi het zou zijn als je kon terugkijken naar wat er op die tragische dag precies is voorgevallen, want dat er dan ook geen circusachtige rechtszaak zou hoeven volgen. Daarna vertelt de film wat Von Bulow op die tragische dag zou kunnen hebben uitgespookt. We zien hoe hij zijn vrouw expres niet heeft geholpen nadat ze zichzelf een overdosis heeft gegeven. We zien ook hoe hij het toeval een handje helpt door de ramen te openen en de bewusteloze vrouw in een koude badkamer legt. Maar overtuigen doet het niet. Jeremy Irons is veel te aantrekkelijk om iemand te kunnen vermoorden. Je ziet hem zijn rijke echtgenote naar de badkamer slepen en dat is niet hoe een moordenaar zijn rijke echtgenote naar de badkamer zou slepen. Het is onhandig. Wat een kluns, dacht ik, hij kan niet eens zijn vrouw vermoorden. Van Claus von Bulow weet ik dat niet zeker.