's Nachts op de divan; Musical Freudiana: Zingend en dansend neuroses verdrijven

Heeft Wenen iets goed te maken tegenover Sigmund Freud? Na het gedwongen vertrek van de beroemde psychiater in 1938 is hij nooit gerehabiliteerd. De Vereinigte Buhnen maakte de musical Freudiana waarin de Amerikaanse hoofdpersoon per ongeluk wordt ingesloten in het Londense Freud Museum en aan het dromen slaat. “Zijn beroemdste patienten zingen en dansen, zijn collega-psychoanalytici zwaaien met hun cilinderhoeden, maar Sigmund Freud zelf blijft onzichtbaar.”

In 1938, na de Anschluss, dwongen de nazi's Sigmund Freud Wenen te verlaten. De Gestapo eiste alleen dat Freud voor zijn vertrek zou verklaren goed door de nazi-politie behandeld te zijn. Freud schreef op: “Ik kan eenieder de Gestapo van harte aanbevelen”.

Dit gebeurde bijna 53 jaar geleden. Sindsdien heeft Wenen weinig gedaan om zich tegenover de wereldberoemde stichter van de psychoanalyse te rehabiliteren. Weliswaar is het appartement in de Berggasse nummer 19, waar Freud 47 jaar lang woonde en praktijk uitoefende, Freud-Museum, maar veel om het lijf heeft het niet en bijna alle originele bezittingen van Freud werden in 1938 verhuisd naar Londen en zijn nu daar te zien. Sinds kort heet het park bij de Votiv-kirche 'Freud-Park', een initiatief van de huidige burgemeester van Wenen, Zilk, maar deze naam is tot de Weense volksmond nog niet doorgedrongen.

De ambitie van de Vereinigte Buhnen Wien om na Ceta, Les Miserables en Das Phantom der Oper eindelijk met een eigen musical voor de dag te komen, met een produktie die Wenen als musicalstad op de wereldkaart zou brengen en die internationaal verkoopbaar zou zijn, heeft nu in elk geval Freuds naam op alle reclamezuilen doen verschijnen. Freudiana heet de eigen musical van de Vereinigte Buhnen, een term die oorspronkelijk vooral gebruikt werd voor de collectie archeologische vondsten (plastieken, emblemen, munten, afbeeldingen) die Freud bijeen had gebracht, maar die nu gebruikt wordt voor alles wat met Freuds leven, werk en invloed te maken heeft.

In deze brede betekenis valt de musical Freudiana op. Vorige maand ging hij in premiere in het Theater an der Wien, waar 100 jaar geleden Johann Strauss' Die Fledermaus haar triomftocht over de planken van de wereld begon.

In de musical komt de kleine hoofdpersoon met het spitse baardje zelf niet voor. De werkkamer in het huis in Londen, Marefield Gardena, vormt wel het eerste decor, de archeologische collectie komt tot leven, zijn beroemdste patienten zingen en dansen, zijn collega-psychoanalytici zwaaien met hun cilinderhoeden, maar Sigmund Freud zelf blijft onzichtbaar. Uit goede smaak, zo wordt gesuggereerd.

Het verhaal van de musical is simpel, maar desondanks voor degene, die niet een beetje vertrouwd is met Freuds werk verward en verwarrend. Erik, een geremde Amerikaan, bezoekt met een reisgezelschap uit Chicago het Londense Freud-Museum. Hij wordt vergeten door de reisleidster en in het museum opgesloten. In Freuds werkkamer zinkt hij op de beroemde divan in slaap. Idealere plek voor dromen vol diepe betekenis kan men zich nauwelijks voorstellen.

Erik ziet in dromenland eerst Freuds archeologische verzameling tot leven komen, daarna presenteert een sexy circusdirectrice haar 'nummers': 'kleine Hans', de 'Wolf-Man', 'de Rattenman' en de 'Rechter', allemaal door waanvoorstellingen, fobieen en dwangneuroses geteisterde figuren, die de geschiedenis van de psychoanalyse zijn ingegaan door Freuds uitvoerige beschrijvingen van hun gevallen. Bij hen voegt zich een andere beroemde patient: 'Dora', die aan hysterie lijdt en verwikkeld is in een vierhoeksverhouding, waarin haar vader een van de vier hoeken voor zijn rekening neemt.

VERLIEFD

De Amerikaanse toerist Erik beseft in zijn droom dat hij ook lijdt aan soortgelijke neuroses. Hij identificeert zich met de mannelijke patienten en wordt verliefd op Dora. Dat laatste uit hij meteen flink neurotisch: hij wijst haar af, herkent haar niet of meent haar te herkennen in een hele rij verschillende dames.

Sherlock Holmes (Conan Doyle was een van Freuds lievelingsschrijvers) komt dan op zijn pad en wijst hem als goede detective de weg naar de waarheid of wel naar zichzelf en zijn verleden. Daartoe loopt Erik een tunnel van de ondergrondse in, waar hij de Oedipale driehoeksrelatie met vader en moeder herbeleeft. Hij bevrijdt zich door zijn vader te wurgen.

In een droomnacht heeft Erik de Amerikaan een hele psychoanalytische behandeling ondergaan (in plaats van de zeven jaar die zo'n behandeling met een beetje pech kan duren) en aan het einde van Freudiana staat hij ongeremd aan de vliegtuigtrap, herkent in een meisje van zijn reisgezelschap de Dora uit zijn droom en durft nu een afspraakje met haar te maken.

Deze 'handeling' wordt in de musical afgewisseld met scenes, die weinig met het verhaal te maken hebben, maar vaak tot de aardigste momenten van het Freud-spektakel aanleiding geven.

Charcot, de beroemde hypnotiseur (charlatan, volgens sommigen) en medische directeur van de Parijse zenuwinrichting Salpetriere is goed voor een geslaagd lied, evenals een uit de lucht gevallen travestiet 'Frau Schmetterling', die rapporteert over haar zoektocht van Baghwan tot Yoga in de moderne jungle van sektes, therapieen en gektes. De beroemde 'Mittwochgesellschaft', de groep wekelijks bijeenkomende psychoanalytische medestanders van Freud van het eerste uur, maakt een aardig nummer mogelijk dat diep in het krijt staat bij Kurt Jooss' expressionistische ballet 'Der Grune Tisch'.

Zal het de Vereinigte Buhnen Wien lukken met deze Freudiana door te stoten naar internationale erkenning en de daarmee gepaard gaande zo nodige inkomsten? Het extatische applaus bij de premiere, de vooral in Duitsland goed uitgevallen kritieken en de veelbelovende kaartverkoop in Wenen hebben een jubelstemming ten kantore van de VB doen ontstaan. Freuds psychoanalyse mag door de gevreesde kleine satiricus uit de eerste decennia van deze eeuw: Karl Kraus bestempeld zijn als “de ziekte, waarvan zij beweert de therapie te zijn”, voor de Vereinigte Buhnen en haar zonder subsidie uitzichtloze financiele situatie kan zij misschien de gezondmaking betekenen.

PINK FLOYD

Lukt dit, dan komt dat niet door de kwaliteit van muziek of tekst. Eric Woolfson en Alan Parsons, het succesvolle duo van het Alan Parsons Project, dat tien jaar lang meer dan eens bekroonde albums op de markt bracht, lieten zich niets opmerkelijks invallen voor Freudiana. De orkestpartij, de songs, alles klinkt voor de hand liggend en ongeinspireerd. Daaraan kan het geluidsgeweld, waarvoor Alan Parsons persoonlijk tekent, niets veranderen. Het heeft Freudiana alleen wel (door Parsons' optreden als geluidsregisseur bij Pink Floyds succesalbum The Dark Side of the Moon) de bijnaam 'Floydiana' opgeleverd.

Internationaal succes belooft deze produktie, waarvan de Weense regisseur Peter Weck als laatste verantwoordelijke man moet worden gezien, alleen maar te hebben door de briljante, vaak poetische, meer dan soms verbluffende toneelbeelden. Hans Schavernoch, die o.a. in Amsterdam werkte en ook de Ring in Bayreuth vorm gaf, beeldt de overgang van werkelijkheid naar droomwereld subtieler en verrassender uit dan muziek en tekst klaarspelen. Zijn ongetwijfeld loodzware zetstukken buitelen als vederlichte droomwanden door de lucht, met laserstralen markeert hij ruimte, in een verwijzing naar Bob Wilsons 'Einstein on the Beach' laat hij een mythische trein het podium oprijden, in de laatste scene brengt de vleugel van een jumbojet ineens harde dagelijkse realiteit.

Terwijl de dwangneurotici en psychoselijders enigszins potsierlijk hun kwalen bezingen en dansers in een hoogst aanvechtbare choreografie de seksuele preoccupaties van Freud de Stichter al heupzwiepend weergeven, spint Schavernoch een web van kleur en beweging op het podium, dat als enige geloofwaardig de wetenschappelijk onbewezen realiteit van het onderbewuste en zijn droombeelden oproept. Nu en dan brengt hij zelf surrealistische spiegeleffecten, die de avond in het Theater an der Wien ombuigen naar een picturale belevenis.

Hiermee is Freudiana nog niet binnengetreden in de musicalklasse van Chorus Line, Cabaret of Phantom of the Opera. Aan het feit dat muziek en inhoud van Freudiana zwak zijn kan Schavernoch evenmin iets veranderen als het schitterend uitgevoerde programma met o.a. foto's van Freud, zijn huizen en zijn favoriete kunstwerken dat kan. Dit programma bevat overigens een zinnetje, waarmee de pretentie van ernst en grondigheid die de makers van de musical tegenover de theaterganger willen ophouden, wordt doorgeprikt. Freud had ook grote belangstelling voor 'Trivialliteratur', schrijft het dramaturgische team van Vereinigte Buhnen, “zoals Multatuli (een Hollandse romancier) of Conan Doyle”.

    • André Spoor